یک آسمان و چند دستورالعمل؟
این موارد شامل خدمات فرودگاهی و فنی گرفته تا سوخترسانی، فروش بلیت و پشتیبانی پروازی نیز میشود و به این ترتیب وزارت خزانهداری آمریکا در یکی از گستردهترین اقدامات اخیر خود علیه صنعت هوانوردی ایران، ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی و مجموعهای از شرکتهای مرتبط با خدمات و پشتیبانی صنعت هوایی را هدف تحریم قرار داد و هشدار داد که همکاری با ایرلاینهای تحریمشده میتواند برای طرفهای خارجی نیز تبعات داشته باشد. کارشناسان با تاکید بر اینکه این مساله قطعاً چالشی در صنعت هوایی کشور تلقی میشود اظهار امیدواری کردند که ایران بتواند با اتخاذ تصمیمات مطلوب بر چالشهای حاصل از این امر در عرصه اقتصاد فائق آید.
اظهارنظرهای متناقض
به گزارش «آرمان ملی»، اعلام تحریمهای هوایی گسترده آمریکا علیه ایران، نتایج خود را در برخی مسیرها خود را نشان داده است. گرجستان اعلام کرده به تحریمهای بینالمللی علیه شرکتهای هواپیمایی ایران پایبند خواهد بود و همزمان گزارشهایی از توقف یا محدود شدن پروازهای برخی شرکتهای ایرانی به این کشور منتشر شده است. در ترکیه و عمان نیز پروازهای ماهان به استانبول، آنکارا و مسقط متوقف شده است. اقدامی که آن را در چارچوب فشارهای آمریکا و گفتوگوهای واشنگتن با این کشورها درباره اجرای تحریمها گزارش شده است.
با این حال، درست در شرایطی که خبر توقف برخی مسیرها منتشر میشود، سازمان هواپیمایی کشوری میگوید هنوز هیچ دستورالعمل عمومی برای توقف پروازهای خارجی ایران صادر نشده است. مجید اخوان، سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری، ضمن تکذیب برخی اخبار درباره لغو پروازهای خارجی، اعلام کرده که سازمان هنوز بخشنامهای برای توقف پروازهای گرجستان صادر نکرده و مذاکرات برای ادامه پروازها در جریان است. حتی در مورد عراق نیز سازمان هواپیمایی خبر لغو تمامی پروازهای میان ایران و عراق را تکذیب کرده است. این دو روایت در ظاهر متناقض به نظر میرسند، چراکه از یک سو مقام رسمی ایرانی میگوید دستور توقف عمومی صادر نشده و پروازها طبق برنامه ادامه دارند و از سوی دیگر، در عمل برخی مسیرها با توقف، کاهش ظرفیت یا دشواری در فروش بلیت مواجه شدهاند؛ بنابراین مسأله فعلی را شاید نتوان صرفاً با عنوان «توقف پروازهای خارجی» توضیح داد؛ آنچه در حال شکلگیری است، محدود شدن تدریجی شبکه پروازهای مستقیم ایران است؛ شبکهای که هرچه کوچکتر شود، هزینه و دشواری جابهجایی مسافر، کالا و خدمات نیز افزایش پیدا میکند.
مخالفت چین
از سوی دیگر برخی از کشورهای محدود به خصوص چین اعلام کرده است که متعهد به اجرای تحریمهای هوایی آمریکا نیست، اما بسیاری از صاحبنظران اعلام میکنند که چین پیش از این هم ثابت کرده است که هیچگاه منافع خود را در ارتباطات تجاری با آمریکا قربانی نمیکند و حتی مخالفت با تحریمهای صادرات نفت ایران را نیز با چانهزنیهای فراوان برای خرید نفت ایران جبران کرده است. از این رو به نظر نمیرسد که دراین زمینه بتوان محلی برای جبران و بهبود امر دراین زمینه یافت.
افزایش نجومی
اهمیت این موضوع فقط به سفرهای شخصی و گردشگری محدود نیست. حملونقل هوایی بخشی از زنجیره تجارت خارجی، جابهجایی کالاهای ضروری، سفرهای درمانی، تجاری و خانوادگی است و هرچه تعداد مسیرهای مستقیم کاهش یابد، وابستگی به مسیرهای جایگزین و پروازهای غیرمستقیم بیشتر میشود. از سوی دیگر، کاهش ظرفیت موجود میتواند قیمت بلیت مسیرهای باقیمانده را نیز بهشدت افزایش دهد؛ موضوعی که در روزهای اخیر در برخی مسیرهای منطقهای گزارش شده است.
در این راستا، ارزانترین بلیت از مبدأ تهران به مقصد استانبول با پروازهای چارتری و سیستمی، با قیمت ۲۳ میلیون و ۸۶۷ هزار تومان به فروش میرسد. پرواز قشمایر ۲۴ میلیون و ۳۲۵ هزار تومان قیمت دارد و بلیت ایرانایر در همین مسیر به ۲۴ میلیون و ۳۷۵ هزار تومان میرسد. همچنین در جستوجوی انجامشده میان سایتهای فروش بلیت هواپیما، فقط چهار گزینه برای پرواز تهران - دبی به دست میآید. ارزانترین بلیت سیستمی از مبدأ تهران به امارات متعلق به هواپیمایی وارش با قیمت ۲۱ میلیون و ۴۵۰ هزار تومان بود. همین ایرلاین صندلی دیگری را با نرخ ۲۲ میلیون تومان به فروش میرساند. پرواز ایرانایرتور با قیمت ۲۲ میلیون و ۳۲۲ هزار و ۸۰۰ تومان در سایت اعلام شده و گرانترین پرواز به مقصد دبی بدون در نظر گرفتن صندلیهای پرمیوم اکونومی و بیزنس ۲۶ میلیون تومان به فروش میرسد.
جرایم همکاری با ایران
در واقع، تحریمهای جدید آمریکا یک تفاوت مهم با بسیاری از محدودیتهای پیشین دارد و آن اینکه؛ هدف فقط جلوگیری از دسترسی مستقیم ایرلاینهای ایرانی به برخی خدمات یا تجهیزات نیست، بلکه طرفهای خارجی نیز با خطر تحریم شدن در صورت همکاری با شرکتهای ایرانی مواجهاند. رویترز گزارش داده که وزارت خزانهداری آمریکا حتی شرکتهایی در ترکیه، امارات، مالزی و قزاقستان را که به زعم واشنگتن در پشتیبانی از صنعت هوایی ایران نقش داشتهاند، هدف قرار داده است. به این ترتیب، حتی کشوری که از نظر سیاسی با سیاست تحریمی آمریکا همراه نباشد، ممکن است در سطح شرکتها و مؤسسات اقتصادی خود با محاسبه دیگری روبهرو شود؛ اینکه ادامه همکاری با ایران تا چه اندازه میتواند منافع تجاری آن کشور را در برابر خطر تحریمهای آمریکا قرار دهد. همین مسئله درباره چین نیز مطرح است. مخالفت سیاسی پکن با تحریمهای یکجانبه آمریکا الزاماً به معنای آن نیست که همه شرکتهای چینی حاضر باشند هزینه مستقیم همکاری با ایرلاینهای ایرانی را بپذیرند. تجربه همکاریهای اقتصادی ایران و چین نیز نشان داده است که هرگونه همکاری در شرایط تحریم، معمولاً با محاسبه منافع طرف مقابل و در بسیاری موارد با هزینه و امتیاز اقتصادی همراه است.
چالش جایگزینی مسیر هوایی
از این نظر، وضعیت حملونقل ایران در شرایط فعلی حساستر از گذشته است، چراکه فشار بر مسیرهای دریایی و محدودیتهای ناشی از وضعیت تنگه هرمز، همزمان با تشدید محدودیتهای هوایی، دو مسیر مهم ارتباط ایران با جهان را تحت فشار قرار داده است. رویترز نیز از ادامه اختلال جدی در حملونقل دریایی و محدود شدن صادرات نفت ایران در پی محاصره دریایی خبر داده است. قطعاً در چنین شرایطی، مسیر زمینی بیش از گذشته اهمیت پیدا میکند، اما این مسیر نیز ظرفیت نامحدودی ندارد و خود تابع روابط سیاسی، مقررات مرزی و تصمیم کشورهای همسایه است؛ بنابراین اگر فشار بر مسیرهای هوایی و دریایی ادامه پیدا کند، مسأله دیگر صرفاً صنعت هواپیمایی یا حملونقل نیست؛ بلکه موضوع به توان ایران برای حفظ ارتباطات تجاری، اقتصادی و انسانی با جهان تبدیل میشود. به همین دلیل، تصمیمگیری درباره آینده پروازهای خارجی نمیتواند تنها به واکنشهای مقطعی به هر تحریم یا توقف یک مسیر محدود شود و نیازمند سیاستی واقعبینانه برای حفظ هرچه بیشتر مسیرهای ارتباطی کشور است.
ضرورت تصمیم جدید
محمد معمار، کارشناس صنعت هوایی کشور، در گفتوگو با «آرمان ملی» با اشاره به اینکه صنعت هوایی ایران پیش از این نیز با مشکلات جدی مواجه بوده است، گفت: تحریمهای جدید شرایط موجود را دشوارتر خواهد کرد. به گفته او، صنعت هواپیمایی کشور طی سالهای گذشته نتوانسته است در برخی حوزههای اساسی، از جمله تأمین سوخت و حرکت متناسب با استانداردهای مورد نیاز صنعت، اقدامات کافی انجام دهد و اکنون تحریمهای جدید بر مجموعهای از مشکلات انباشتهشده وارد شده است. او معتقد است: در چنین شرایطی، ایران بیش از گذشته نیازمند تصمیمهای منطقی، حسابشده و متفاوت است و نباید در مواجهه با فشارهای جدید به سمت سیاستهای افراطی حرکت کند. از نگاه او، تحریم اگرچه هزینه ایجاد میکند، اما میتواند ضرورت بازنگری در برخی تصمیمهای گذشته و نگاه منطقیتر به مسائل صنعت هوایی را نیز آشکار کند. معمار در ارزیابی محدودیت هوایی علاوه بر محاصره دریایی گفت: وقتی مسیرهای انتقال کالا و جابهجایی مسافر یکی پس از دیگری محدود میشوند، تأمین نیازهای کشور نیز دشوارتر خواهد شد؛ بنابراین مسئله فقط این نیست که یک مسافر نتواند با یک پرواز مستقیم به مقصد مورد نظرش برود؛ زنجیرهای از فعالیتهای اقتصادی و تجاری به این ارتباطات وابسته است.
چین و تحریمهای آمریکا
این کارشناس صنعت هوایی درباره احتمال همکاری کشورهایی مانند چین نیز معتقد است: حتی اگر کشوری در سطح سیاسی با تحریمهای آمریکا همراه نباشد، در نهایت منافع خودش را محاسبه میکند. به گفته او، ایران در سالهای گذشته برای حفظ برخی همکاریهای اقتصادی، از جمله در حوزه صادرات نفت، ناچار به پذیرش شرایط و ارائه امتیازاتی شده است و نمیتوان انتظار داشت همکاری در حوزه هوانوردی نیز بدون هزینه و بدون محاسبه منافع طرف مقابل انجام شود.
مهام با اشاره به اینکه بسیاری از کشورها به دلیل نگرانی از تحریم یا جریمه آمریکا، در روابط خود با شرکتهای ایرانی محتاط شدهاند، تأکید میکند ایران برای حفظ ارتباطات هوایی خود باید تصمیمهای جدید و منطقی اتخاذ کند؛ تصمیمهایی که هم منافع ملی را در نظر بگیرد و هم هزینه محدودیتهای جدید را بیش از این بر دوش مردم نگذارد. به اعتقاد او، جامعه ایران بارها نشان داده که در شرایط دشوار میتواند فشارها را تحمل کند، اما انتظار اصلی این است که تصمیمها به گونهای اتخاذ شود که از تحمیل هزینههای اضافی به مردم جلوگیری کند.
محدود شدن ارتباطات
اکنون مسئله اصلی این نیست که آسمان ایران یکباره کاملاً بسته شده یا پروازهای خارجی یکباره متوقف شدهاند؛ مسئله این است که با هر مسیر حذفشده، هر شرکت خارجی که از همکاری با ایران عقبنشینی کند و هر خدمت هوایی که به دلیل ترس از تحریم محدود شود، حلقه ارتباط ایران با جهان کوچکتر میشود. اگر همزمان فشار بر مسیرهای دریایی ادامه پیدا کند، اهمیت حفظ مسیرهای هوایی و زمینی بیش از گذشته آشکار خواهد شد؛ چراکه در چنین شرایطی، هر مسیر ارتباطی که باقی بماند، دیگر صرفاً یک مسیر مسافری نیست، بلکه بخشی از شریان اقتصادی کشور محسوب میشود.
