امید و هراس با النینو و سیل
از سوی دیگر برخی این بارشها را نشانهای بر پایان خشکسالی در کشور میدانند که میتواند آغازی برای ترسالی باشد، اما کارشناسان بر این باور هستند که مهار روانآبها و سیلابها در کشور اولویت نخست است که البته به معنای مهار صد درصدی آن و افزایش ذخایر سدها و... نیست. در این باره با امیر سرکرده، کارشناس هواشناسی، گفتوگو کردهایم.
• اخیراً درباره فعال بودن پدیده النینو و تأثیر احتمالی آن بر وضعیت جوی ایران صحبتهای زیادی مطرح شده است. آیا باید در انتظار بارش بسیار متفاوت با سالهای گذشته باشیم؟
- النینو در پی افزایش دمای آب اقیانوس آرام نسبت به شرایط نرمال شکل میگیرد و هرچه میزان افزایش دمای آب بیشتر باشد، شدت این پدیده نیز میتواند افزایش پیدا کند. در مقابل، کاهش دمای آب اقیانوس آرام نسبت به شرایط نرمال به شکلگیری پدیده لانینا منجر میشود. بررسیهای انجامشده در مرکز پیشبینی و مدلهای بلندمدت و چندماهه نشان میدهد که النینو امسال در ایران فعال است و شاخص آن در محدوده حدود ۱.۷۵ تا ۲.۲۵ قرار دارد. این شرایط میتواند بر میزان بارشهای کشور اثر مثبت داشته باشد و در صورت فراهم شدن سایر عوامل جوی، احتمال افزایش بارندگی وجود دارد، اما با این وجود، نباید تصور کرد که صرفاً فعال بودن النینو به معنای قطعی بودن بارشهای گسترده در تمام مناطق کشور است. وضعیت بارندگی ایران به مجموعهای از عوامل و الگوهای جوی وابسته است و باید شرایط مختلف را در کنار یکدیگر بررسی کرد.
• خبرهای کمآبی و بحران کمبود آب این روزها در کشور بسیار شنیده میشود، آیا خبر احتمال افزایش بارش میتواند به معنای آغاز دوره ترسالی و پایان تنش آبی در ایران باشد؟
- افزایش احتمالی بارشها میتواند خبر مثبتی برای کشور باشد، اما نباید آن را به معنای پایان تنش آبی یا آغاز یک دوره ترسالی قطعی تلقی کرد. بارشها باید از نظر میزان، مدت، پراکندگی و نحوه توزیع بررسی شوند، چراکه ممکن است در یک منطقه بارندگی افزایش پیدا کند، اما این بارشها در مدت کوتاهی رخ دهند و نتوانند به شکل مناسبی در منابع آبی ذخیره شوند. بارشهای شدید و کوتاهمدت، علاوه بر ایجاد خطر سیلاب، میتوانند باعث فرسایش خاک و افزایش روانآب شوند. از این رو، افزایش بارش لزوماً به معنای جبران کامل کمبودهای آبی گذشته نیست. برای بهبود وضعیت منابع آب، علاوه بر بارندگی مناسب، باید امکان ذخیرهسازی، تغذیه منابع زیرزمینی و مدیریت صحیح روانآبها نیز فراهم باشد.
• شما اشاره کردید که النینو تنها عامل مؤثر بر بارشهای ایران نیست. چه الگوهای دیگری میتوانند در کنار این پدیده، شرایط بارندگی را در کشور تغییر دهند؟
- پدیدههایی مانند MJO، NAO و AO نیز در شکلگیری شرایط بارشی نقش دارند. اگر این الگوها همجهت شوند، میتوانند برای خاورمیانه و مناطق غربی آسیا بارشهای مناسبی به همراه داشته باشند. به همین دلیل، در پیشبینیهای بلندمدت باید مجموعه عوامل جوی مورد بررسی قرار بگیرد. فعال بودن النینو بهتنهایی نمیتواند وضعیت بارش تمام مناطق ایران را مشخص کند و برای ارزیابی دقیقتر باید روند تغییرات سایر الگوها نیز در نظر گرفته شود.
• آیا همه مناطق کشور به یک میزان تحت تاثیر النینو و بارشهای شدید قرار میگیرند؟
- استانهای غربی و مناطق حاشیه زاگرس بیشتر تحت تأثیر این شرایط قرار میگیرند. استانهای آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی و مناطق واقع در امتداد نوار غربی کشور تا استان خوزستان میتوانند از این شرایط بارشی تأثیر بپذیرند. البته میزان بارندگی در هر منطقه به شرایط جوی همان منطقه بستگی دارد و نمیتوان افزایش بارش را برای تمام استانها با شدت یکسان پیشبینی کرد.
• این وضعیت در تهران به چه صورت خواهد بود؟ با توجه به پیشبینیهای فعلی، آیا میتوان انتظار داشت بارشهای پاییزی در پایتخت زودتر آغاز شود و وضعیت نسبت به دو سال گذشته بهبود پیدا کند؟
- بله، در صورت استمرار شرایط پیشبینیشده، انتظار داریم میزان بارش تهران نسبت به دو سال گذشته افزایش پیدا کند. بر اساس پیشبینیهای فعلی، احتمال دارد بارشهای پاییزی امسال زودتر از سال گذشته آغاز شود. در حقیقت سال گذشته بارشهای پاییزی تهران عمدتاً از اواخر آبان آغاز شد، اما امسال انتظار میرود بارندگی در تهران و نیمه شمالی کشور زودتر از این زمان شروع شود. با این حال، این پیشبینیها باید در طول زمان و با دریافت دادههای جدید بهروزرسانی شوند.
• در کنار خبر افزایش احتمالی بارشها، نگرانی درباره وقوع سیلاب نیز مطرح شده است. آیا فعال بودن النینو و احتمال بارندگی بیشتر میتواند خطر سیلاب را در مناطق شهری و روستایی افزایش دهد؟
- بدیهی است که افزایش بارش بهطور طبیعی میتواند احتمال وقوع سیلاب را نیز افزایش دهد، هرچند در پاییز معمولاً این خطر نسبت به اواخر زمستان و بهار کمتر است. در اواخر زمستان و بهار، بهویژه از اسفند به بعد، شرایط وقوع سیلاب میتواند جدیتر باشد. البته فقط میزان بارش تعیینکننده نیست و مدت زمان بارندگی، شدت آن، وضعیت زمین و نحوه هدایت آب نیز اهمیت دارد. بارشهای سنگین در مدت کوتاه میتوانند در برخی مناطق باعث ایجاد روانآب و سیلاب شوند.
• در روزهای اخیر وزارت نیرو اطلاعیههایی مبنی بر افزایش آمادگی و تلاش برای مواجهه با سیلابهای احتمالی را اعلام کرده است. چقدر این مطلب میتواند عملیاتی باشد؟
- آمادگی دستگاههای مسئول و مدیریت صحیح مسیرهای عبور آب میتواند در کاهش خسارتهای احتمالی مؤثر باشد. لایروبی مسیرهای آبی، بررسی نقاط تقاطعی و مدیریت روانآبها از اقداماتی است که میتواند به بهبود جریان آب و کاهش انسداد مسیرها کمک کند. با این وجود، صرف انجام لایروبی یا اجرای اقدامات مقطعی کافی نیست. باید حریم رودخانهها، مسیرهای طبیعی روانآب و نقاط آسیبپذیر نیز بهصورت مستمر بررسی شوند. در صورت وقوع بارش شدید، سرعت واکنش دستگاههای مسئول و هماهنگی میان نهادهای مختلف اهمیت زیادی دارد. هدف از این اقدامات باید آن باشد که آب بارندگی تا حد امکان به شکل ایمن هدایت و در صورت امکان ذخیره شود و از وارد شدن خسارت به مناطق مسکونی و زیرساختها جلوگیری شود.
• آیا افزایش بارشهای احتمالی میتواند به بهبود ذخایر سدها و تغذیه منابع آب زیرزمینی کمک کند؟
- افزایش بارندگی میتواند به بهبود ذخایر سدها و تغذیه منابع آب زیرزمینی کمک کند. اما شدت و مدت بارشها اهمیت زیادی دارد. بارشهای شدید و کوتاهمدت، علاوه بر خطر سیلاب، میتوانند موجب فرسایش خاک شوند و لزوماً به ذخیره مناسب آب منجر نشوند. برای استفاده بهتر از بارندگی، لازم است مدیریت منابع آب و زیرساختهای ذخیرهسازی متناسب با شرایط منطقه باشد. افزایش بارش زمانی میتواند اثر بیشتری بر منابع آبی داشته باشد که بخشی از آن به شکل مناسب ذخیره یا به تغذیه آبخوانها کمک کند.
• در مجموع، با توجه به احتمال افزایش بارشهای پاییزی، فعال بودن النینو و آمادگی دستگاههای مسئول برای مقابله با سیلاب، پیشبینی شما چیست؟
- بر اساس پیشبینیهای فعلی، احتمال افزایش بارش در بخشهایی از کشور وجود دارد و این شرایط میتواند برای کشاورزی و منابع آبی فرصتهایی ایجاد کند. استانهای غربی، حاشیه زاگرس و نیمه شمالی کشور از جمله مناطقی هستند که میتوانند بیشتر تحت تأثیر قرار بگیرند. با این حال، افزایش بارش به معنای پایان تنش آبی نیست و باید شرایط بارندگی، شدت آن و نحوه مدیریت آب را در کنار یکدیگر بررسی کرد. از سوی دیگر، آمادگی برای مقابله با سیلاب و مدیریت صحیح حریم رودخانهها و مسیرهای روانآب اهمیت زیادی دارد. بنابراین، همزمان با استفاده از فرصت بارندگی، باید برای پیشگیری از خسارتهای احتمالی نیز برنامهریزی کرد.
