در مرز بین عشق زمینی و وحدتِ وجودِ عرفانی
امیر قاضیپور، منتقد نوشت: شعرِ کوتاه فرناز جعفرزادگان، نمونهای از «مینیمالیسم اشراقی» است. این شعر در مرز میانِ عشق زمینی و وحدت وجودِ عرفانی حرکت میکند و سادگیِ ظاهریاش، پوششی برای یک مفهوم عمیق هستیشناسانه است:
«هر آینه که مرا دید تو را دید تو که در من شکفتهای بینِ ما آمدن و رفتنی نبود ما همیشه بودهایم» در ادامه، این شعر را از چند منظر نقد و تحلیل میکنم.
۱- تحلیل فرم و ساختار (ایجازِ هندسی)
- فشردگی: شعر از نظر فرمی بسیار فشرده است. شاعر از کلماتِ حداقلی برای ساختن یک فضای حداکثری استفاده کرده است.
- بازی با واژه آینه: «هر آینه» در زبان فارسی دو وجه دارد؛ هم به معنای آینه (جسم صیقلی) است و هم قیدی برای قطعیت (به معنایِ حتماً و بیشک). شاعر با رندی از این دوگانگی استفاده کرده است. آینه در اینجا نه یک شیء، بلکه یک مقامِ مشاهده است.
- ساختارِ دایرهای: شعر با «آینه» (مشاهده) شروع میشود و با «بودن» (هستی) تمام میشود. این حرکت از نمود به «بود»، ساختار شعر را از یک گزارشِ توصیفی به یک شهودِ درونی تبدیل میکند.
۲- زیباییشناسیِ تصویر و آینه
در زیباییشناسی کلاسیک، آینه چیزی را نشان میدهد که در برابرش قرار دارد (تقابل سوژه و آبژه). اما در این شعر، آینه دچارِ یک خطایِ مقدس یا یک جابجایی شهودی میشود.
- آینه «من» را میبیند، اما «تو» را بازتاب میدهد. این تصویر نشاندهنده انحلالِ منیتِ شاعر در معشوق (یا حقیقتِ برتر) است. در واقع، شاعر ادعا میکند که لایهی بیرونیاش (من) چنان شفاف شده که تنها حقیقتِ درونیاش (تو) قابل رویت است. این همان مفهوم شکفتن است؛ تو از درونِ من بیرون زدهای، پس آینه دیگر پوسته را نمیبیند.
۳- نقد زمان و مکان (نفیِ حرکت)
سطرهای پایانی شعر (بین ما/ آمدن و رفتنی نبود/ ما همیشه بودهایم)، تیرِ خلاصی به مفاهیم سنتیِ زمان و مکان است.
- نفیِ سفر: در ادبیاتِ عاشقانه یا عرفانی، معمولاً سخن از سفر به سوی یار یا آمدنِ معشوق است. جعفرزادگان با جسارت، این حرکت را نفی میکند. وقتی تو در من شکفتهای، دیگر فاصلهای نیست که نیاز به طی کردن (آمدن و رفتن) داشته باشد.
- ازلگرایی: عبارت «ما همیشه بودهایم»، عشق را از یک حادثهی تاریخی و تقویمی، به یک امرِ ازلی-ابدی تبدیل میکند. این نگاه، شباهت عجیبی به فلسفه دائو دارد که در آن حقیقت، همواره هست و نیازی به جستوجو ندارد، بلکه نیازی به درک و تسلیم دارد.
۴- نقد ساختارشکانه (چالشِ ایستا بودن)
یک نقد احتمالی به این سبک اشعار (مینیمالهای عرفانی) این است که ممکن است به نوعی ایستایی دچار شوند. وقتی میگوییم «آمدن و رفتنی نبود»، یعنی درام و کنش را از شعر حذف کردهایم. این شعر بیش از آنکه یک تجربهی زیسته در دلِ بحرانهای جهان (مثل جنگ و جنایات قدرتها) باشد، یک تجربهی انتزاعی در خلوت است.
***
شعرِ فرناز جعفرزادگان، شعری است پاکیزه، منسجم و بسیار زیبا از نظرِ بیانِ وحدت. او با استفاده از استعارهیِ شکفتن، رابطهیِ میانِ خود و دیگری را از یک رابطهی فیزیکی به یک رابطهی انداموار (ارگانیک) تبدیل کرده است. در جهانی که «بشکهها در نزاع روی بدن میافتند»، میتوان به این سطح از همیشگی بودن و بیتعلقی به آمدن و رفتن دست یافت؟ یا این شعر نوعی پناهگاهِ زبانی برای گریز از واقعیتهای خشنِ بیرونی است؟
جواب را در شعر دیگری میتوان یافت؛ شعری از امیر قاضیپور: «آهنها/ و چشمانِ اسبها/ اطاقها و تنها پلک زدن/ همهچیز در فضایِ اسمها و اطاقها نیست/ در این میان بشکهای که در نزاع رویِ بدن نمیافتد/ ضمایر، همیشه در گلبرگها هستن/ تا از خود بیرون بیاییم/ در دیگران بیایم/ در لثههای آدمها؛ ماهیها/ ماهیها لثههای آدم/ ادامه دادن در حالتِ ساکن/ برپا، برجا».
موخره: در حالی که در نگاهِ من، ادامه دادن در حالتِ ساکن (برپا، برجا) نوعی ایستادگیِ فعال است، در شعرِ فرناز جعفرزادگان این سکون بیشتر به من جایِ آرامشِ پس از طوفان یا رسیدن به یک مقصدِ نهایی است.
