عفونت تنفسی در تابستان!
بررسی این گزارشها نشان میدهد ابتلا به آنفلوآنزا در بعضی هفتههای تابستان افزایش داشته و برای نمونه میزان ابتلا در هفته بیستویکم سال نسبت به هفته بیستم بیشتر شده است. علیرضا رئیسی معاون بهداشت وزارت بهداشت این افزایش را بیش از هر چیز به تجمعات انسانی مرتبط میداند. به گفته او عفونتهای ویروسی اغلب در تجمعات شکل میگیرند و جابهجایی برخی مناسبتها به فصل تابستان میتواند تعداد تماسها را بیشتر کند و در نتیجه زمینه انتقال عفونتهای تنفسی را فراهم کند. رئیسی عامل دیگری را هم مطرح کرده است. تغییرات ژنی ویروسها که میتواند باعث شود بیماریهایی که آنها را فصلی میشناسیم در فصلهای دیگر هم سهمی از عفونتهای تنفسی داشته باشند. او کرونا را نمونه متفاوتی میداند که در همه فصلهای سال در گردش بوده است. اما آنچه در ایران دیده میشود یک استثنای عجیب در رفتار ویروسها نیست. مطالعات چند سال اخیر نشان میدهند تقسیم ساده سال به «زمستان ویروسی» و «تابستان بدون ویروس» چندان با واقعیت همه عفونتهای تنفسی جور درنمیآید.
آنفلوآنزا در تابستان
پژوهشی که در سال ۲۰۲۶ منتشر شده و یکی از گستردهترین بررسیها در این زمینه است دادههای ۱۰۸ مطالعه و ۹ میلیون و ۲۲۰ هزار مورد عفونت ویروسی تنفسی را کنار هم گذاشته است. نتیجه نشان میدهد حتی واکنش ویروسهای مختلف به افزایش دما یکسان نیست. با هر یک درجه سانتیگراد افزایش دما خطر RSV و آنفلوآنزا و متاپنوموویروس انسانی و کووید۱۹ و کروناویروسهای انسانی کاهش پیدا کرده، اما جهت تغییر برای پاراآنفلوآنزا و بوکاویروس انسانی برعکس بوده است. در این فراتحلیل خطر نسبی پاراآنفلوآنزا با افزایش دما و خطر نسبی بوکاویروس انسانی به ۱.۸۶ درصد رسیده است. رطوبت و بارندگی و باد نیز برای همه ویروسها نتیجه مشابهی نداشتهاند. همین تفاوتها یک نکته مهم را روشن میکند. وقتی از افزایش عفونتهای تنفسی در تابستان حرف میزنیم نمیتوان همه آنها را زیر یک عنوان گذاشت و برای همه یک علت پیدا کرد. نوع ویروس مهم است و جغرافیا و آبوهوا و رفتار اجتماعی مردم هم در کنار آن قرار میگیرند. رد این تفاوت را میتوان در مطالعاتی دید که به جای همه عفونتهای تنفسی روی یک خانواده مشخص از ویروسها تمرکز کردهاند. یک مرور نظاممند و فراتحلیل جهانی درباره پاراآنفلوآنزای انسانی که در سال ۲۰۲۵ منتشر شده اطلاعات ۳۰۶ هزار و ۷۱۹ مورد را از ۱۴۱ محل در ۶۴ کشور بررسی کرده است. پژوهشگران به این نتیجه رسیدهاند که حتی چهار نوع پاراآنفلوآنزا هم تقویم یکسانی ندارند. در مناطق معتدل نیمکره شمالی فصل پاراآنفلوآنزای نوع ۳ به طور معمول از آوریل آغاز شده و فعالیت آن در بهار و ابتدای تابستان دیده شده است. اوج آن در این مناطق بیشتر در ماه مه بوده است. انواع دیگر پاراآنفلوآنزا نیز بسته به منطقه میتوانند از اواخر تابستان تا پاییز و زمستان فعال شوند. هرچه مطالعه از یک کشور و یک بیمارستان فراتر رفته تصویر روشنتر شده است. فصل بیماری فقط به نام ویروس بستگی ندارد و نوع ویروس و عرض جغرافیایی و دما و رطوبت میتوانند زمان اوج آن را جابهجا کنند.
مطالعه دیگری روی بیماران مبتلا به عفونت حاد دستگاه تنفسی تحتانی در چین همین تفاوت را با اعداد نشان میدهد. پژوهشگران اطلاعات ۲۸ هزار و ۳۶۹ بیمار بستری در ۸۱ بیمارستان دیدهور در ۲۲ استان را بررسی کردند. آزمایش ۱۰ هزار و ۳۸۷ نفر یعنی ۳۶.۶ درصد بیماران برای دستکم یکی از ویروسهای مورد بررسی مثبت بود. از موارد مثبت ۴۰۹۱ مورد مربوط به RSV و ۲۶۶۵ مورد آنفلوآنزا و ۲۱۸۵ مورد پاراآنفلوآنزای انسانی و ۱۴۷۸ مورد آدنوویروس و ۱۱۲۰ مورد بوکاویروس انسانی بود. نتیجهای که برای بحث این روزهای ایران اهمیت دارد تفاوت زمان گردش همین ویروسهاست. RSV و آنفلوآنزا در شمال چین بیشتر الگوی زمستانی داشتند، اما پاراآنفلوآنزا و بوکاویروس در ماههای بهار و تابستان میزان مثبت بالاتری نشان دادند. آدنوویروس و کروناویروس انسانی نیز فصل سالانه مشخصی نداشتند. پژوهشگران در نهایت دما و فشار هوا و فشار بخار و بارندگی را از عوامل مهم مرتبط با گردش بسیاری از این ویروسها معرفی کردند. دادههای طولانیمدت انگلستان و ولز هم نشان میدهد عنوان کلی «ویروس تنفسی» میتواند تفاوتهای مهم میان ویروسها را پنهان کند. یک بررسی روی ۹۸۵ هزار و ۵۲۴ بیمار مبتلا به عفونت ویروسی طی سه دهه نشان داده است که کروناویروسهای فصلی و آنفلوآنزای A بیشتر در زمستان اوج میگیرند. پاراآنفلوآنزای نوع ۳ الگوی دیگری دارد و اوج آن در هفتههای ۱۰ تا ۲۵ سال یعنی از بهار تا حوالی ابتدای تابستان دیده میشود. آدنوویروس و رینوویروس نیز نسبت به بسیاری از ویروسهای دیگر الگوی فصلی کمتری دارند. انتروویروسها در همین دادهها اوج مشخص تابستانی در هفتههای ۲۵ تا ۳۳ سال داشتهاند؛ بنابراین حضور بیمار تنفسی در مطب و درمانگاه در مرداد یا شهریور لزوما اتفاقی خارج از انتظار علمی نیست. آنچه تغییر میکند ترکیب ویروسهای در گردش است. حتی در مطالعات کوچکتر هم میتوان رد این الگو را دید. در یک بررسی چهار ساله روی کودکان بستری مبتلا به عفونت دستگاه تنفسی تحتانی در یک منطقه نیمهگرمسیری چین ۵۰۲ کودک مبتلا به بوکاویروس انسانی شناسایی شدند. ۳۷.۸ درصد تمام موارد بوکاویروس ثبتشده در این مطالعه فقط در سه ماه ژوئن تا اوت رخ داده بود. پژوهشگران فعالیت این ویروس را با دما و رطوبت مرتبط دانستند و گزارش کردند که هرچند بوکاویروس در طول سال قابل شناسایی است، اما اوج آن در دادههای مورد بررسی در تابستان دیده شده است. با این حال دادههای موجود اجازه نمیدهند افزایش تابستانی آنفلوآنزا در ایران را تنها به تجمعات یا مناسبتها نسبت دهیم. برای چنین نتیجهای باید اطلاعات دقیقتری منتشر شود.
یک باور غلط
باید معلوم باشد در هر هفته چند نمونه گرفته شده و چه درصدی مثبت بوده است. نوع و زیرگونه ویروسهای شناساییشده چه بوده و افزایش موارد در کدام استانها رخ داده است. آیا افزایش آزمایشها در بالا رفتن آمار نقش داشته یا واقعا سهم نمونههای مثبت بیشتر شده است. همچنین برای نسبتدادن تغییر الگوی فصلی به جهش ژنی باید دادههای توالییابی و اطلاعات سویههای در گردش در دسترس باشد. گزارش فعلی وزارت بهداشت میگوید در برخی هفتههای تابستان میزان آنفلوآنزا افزایش یافته، اما اعداد کامل نظام دیدهوری و جزئیات استانی در خبری که منتشر شده ارائه نشده است. نکته دیگر این است که افزایش دما به تنهایی پاسخ معمای تابستان نیست. تحلیلهای جهانی نشان میدهند گرما برای بعضی ویروسها با کاهش خطر و برای برخی دیگر با افزایش آن همراه است. در مناطق معتدل سرما و رطوبت پایین همچنان به نفع بسیاری از عفونتهای تنفسی عمل میکند، اما استثناها کم نیستند. در مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری هم زمان اوج بیماری میتواند با مناطق معتدل فرق داشته باشد. حتی در یک کشور پهناور ممکن است شمال و جنوب الگوی متفاوتی داشته باشند. مطالعه چین برای آنفلوآنزا در شمال یک اوج سالانه و در جنوب دو اوج سالانه پیدا کرده است؛ بنابراین فصل به تنهایی تعیین نمیکند چه زمانی باید منتظر عفونت تنفسی بود. فصل یکی از چند متغیری است که همراه با نوع ویروس و شرایط اقلیمی و میزان تماس انسانها و وضعیت ایمنی جمعیت شکل نهایی شیوع را میسازد. حالا افزایش آنفلوآنزا در برخی هفتههای تابستان ایران بیش از آنکه یک اتفاق عجیب باشد یک پرسش برای نظام مراقبت بیماریهاست. وزارت بهداشت شبکه دیدهوری عفونتهای تنفسی را در اختیار دارد و همین شبکه افزایش موارد را ثبت کرده است. قدم بعدی انتشار جزئیات این دادههاست. دانستن اینکه کدام ویروس در کدام استان و در چه گروه سنی بیشتر شده و سهم هر ویروس از نمونههای مثبت چقدر است میتواند مشخص کند با یک نوسان کوتاهمدت روبهرو هستیم یا تغییر مهمتری در الگوی گردش ویروسها رخ داده است. آنچه فعلا از مطالعات جهانی میدانیم این است که تابستان سد محکمی در برابر ویروسهای تنفسی نیست.
