میانجی پشت پرده
نمونه این امر را نیز میتوان در تلاش برای انعقاد توافق برجام در سال ۲۰۱۵ و پس از خروج آمریکا از توافق تلاش برای احیای برجام دید. در سایر تحولات جهان و میان کشورها نیز چین سعی کرده تا حد ممکن نقش میانجی یا کشور حافظ صلح را ایفا کند. البته این رویکرد چین نه از مقام ضعف؛ بلکه از جایگاه یک قدرت اقتصادی، نظامی و ژئوپلیتیک و یک قدرت دارای حق وتو است که انجام میشود. چینیها بر خلاف آمریکاییها (حداقل در دولت ترامپ) که در همه مسائل با استفاده از زور و قدرت نظامی کارها پیش میبرند تلاش میکنند همه چیز از راه دیپلماسی و گفتوگو پیش برود. چرا که چینیها بیشتر به فکر منافع اقتصادی خود و بقیه هستند. چنانکه در ماجرای جنگ ۱۲ روزه ایران با اسرائیل و آمریکا، چینیها به شدت حمله به ایران را محکوم کردند. در جنگ اخیر نیز با وجود ایستادگی ایران در مقابل آمریکا و اسرائیل چینیها ضمن تقبیح جنگ و حمله به ایران خواستار رفتاری سازنده و صلحآمیز از سوی طرفین و از سرگیری مذاکرات شدند. هرچند که هدف اصلی آمریکای ترامپ از جنگ اخیر محدود کردن چین در خرید نفت ایران بود؛ اما نه تنها به آن نرسید؛ بلکه برخلاف انتظار اولیه برخی تحلیلگران آمریکایی که جنگ را فرصتی برای تضعیف رقبا میدانستند، اما ترامپ به طور غیرمستقیم به تقویت جایگاه جهانی چین کمک کرد. واقعیت این است که چین بهعنوان بزرگترین واردکننده انرژی جهان، با وجود آسیب اولیه به تأمین نفت ارزان ایرانی، توانست از این بحران برای تقویت تصویر خود بهعنوان قدرت مسئول و عاقل استفاده کند. پکن با اتخاذ موضع دیپلماتیک محتاطانه، فراخوان به آتشبس و میانجیگری غیرمستقیم از طریق پاکستان، خود را در برابر «یکجانبهگرایی» آمریکا قرار داد. اتفاقی که باعث شد ترامپ به جای تقابل و رویارویی با چین به فکر تعامل و گفتوگو با سران حاکم بر پکن بپردازد. سفر پیش روی ترامپ به پکن برای دیدار با شی. جین پینگ همتای چینی خود را در همین راستا میتوان قلمداد کرد.
*پکن و طرفین جنگ
نقش و جایگاه پکن برای تهران و واشنگتن کاملا تعریف شده است و هر دو طرف میدانند که چه نوع مناسبات و تعاملاتی با این کشور شرقی دارند. از نگاه ایران چین یک متحد و شریک استراتژیک است و جایگاه خاصی در سیاست خارجی ایران دارد. چنانکه توافق ۲۵ ساله ایران و چین در حوزههای مختلف نشان دهنده عمق روابط دو کشور است. پکن برای تهران همزمان متحدی است که همواره همراه بوده است. به ویژه از لحاظ ارتباطات تجاری، کمکهای اقتصادی، نظامی و سیاسی در شورای امنیت. سیاست نگاه به شرق ایران طی سالها و دهههای گذشته باعث شده ایران همگرایی بیشتر با چین و روسیه داشته باشد. در ماجرای جنگ اخیر نیز چین عملا با حمایت از ایران آمریکا را تهدید کرد با آتش بازی نکند. حال، اما سفر سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه به پکن در جهت رایزنیهای دیپلماتیک روابط دوجانبه و تحولات منطقهای و بینالمللی در راستای همین امر است که رئیس دستگاه دیپلماسی هم مواضع تهران را به مقامات چینی اعلام و نظرات و دیدگاههای آنها را جویا شده و به تهران آورد. از طرفی چندی بعد نیز ترامپ قرار است به پکن سفر کند و بسیاری معتقدند این سفر او میتواند تاثیر بسیاری بر نوع رفتار با ایران داشته باشد. جایی که خود او در اظهاراتی عجیب گفته است: «فکر میکنم کنار آمدن با چین بهتر از جنگ با آن است و آنها نیز همین احساس را دارند». حال به نظر میرسد چینیها طرفین را به ست نوعی تعامل، مذاکره و توافق سوق دهند و پیشنهاداتی برای تهران و واشینگتن داشته باشند که بر اساس آن آستانه تنش کاهش یافته و طرفین به میز مذاکره باز گردند. حال باید دید در جریان سفر عراقچی به پکن و سفر هفته آینده ترامپ به چین چه اتفاقات و تحولاتی رخ خواهد داد و شرایط چگونه پیش خواهد رفت.
* ابتکار عمل چینی
یک تحلیلگر مسائل بینالملل در خصوص جایگاه چین در اتفاقات اخیر میان ایران و آمریکا اظهار داشت: اگر بخواهیم در بحث بازندگان و برندگان تجاوز رژیم صهیونیستی و آمریکا به جمهوری اسلامی ایران سخن بگوییم قطعا باید چین را یکی از کشورهایی دانست که از این موقعیتر فرصتهای بسیاری برایش فراهم شده در جهت اینکه بتواند هم تهدیدات آمریکا را در شرق آسیا کاهش دهد و هم اینکه از این فرصت در جهت توسعه سیاسی و اقتصادی خود در سطح منطقه استفاده کند. مرتضی مکی به «آرمان ملی» گفت: خود پژوهشگران آمریکایی تاکید دارند که چین هیچ نیازی به اقدام علیه آمریکا ندارد و همین گونه که نظاره کند به خوبی از منافع و فرصتهایی که در این جنگ برایش ایجاد شده استفاده مناسب را میکند. وی افزود: چین روابط راهبردی، اقتصادی و سیاسی زیادی با جمهوری اسلامی ایران دارد و از طرف دیگر روابط اقتصادی گستردهای با کشورهای عربی دارد و تلاش کرده روابط متوازنی با کشورهای عربی و جمهوری اسلامی ایران برقرار کند. اما حملات اخیرا آمریکا به ایران چینیها را بر آن داشت تا با سیاست عملیتری در قبال این حمله واکنش نشان دهند. وی ادامه داد: شاید آخرین واکنشی که چین و روسیه به نفع جمهوری اسلامی انجام دادند موضوع پیشنویس قطعنامهای بود که بحرین به شورای امنیت سازمان ملل ارائه داده بود و چین و روسیه به این قطعنامه رای منفی دادند. این کارشناس مسائل بینالملل بیان کرد:، اما در طرح تازهای که چین به ایران و آمریکا داده بود از یک مرجعیت بینالمللی برای ضمانت عدم حمله آمریکا به ایران سخن گفته شده و از چین و روسیه نام برده شده بود که میتوانند نقش موثری را در جهت ضمانت عدم حمله آمریکا به ایران ایفا کنند. مکی تصریح کرد: سفر آقای عراچی به چین پیش از سفر ترامپ از این جهت مهم است که هر دو انتظار یک ابتکار عمل در جهت پایان دادن جنگ از سوی چینیها را دارند. آمریکاییها میخواهند چینیها ایران را وادار به عقب نشینی از مواضع هستهای خود کنند و این خواستهای نیست که چینیها به آن عمل کنند. از طرفی سفر آقای عراقچی به پکن در جهت هماهنگی سیاستها و مواضع دو کشور پیش از سفر ترامپ به چین است.
