آیا سلطه اسکناس‌های دردسرساز بر اقتصاد ایران تمامی دارد؟

محدودیت در دسترسی به شبکه سوئیفت و تبادلات مالی به دلار، بسیاری از کشورها را نگران کرده و نرخ برابری که ارز ملی آنها با دلار به عنوان یک ارز جهان شمول بسیاری از کشورها را نگران کرده است، به خصوص اینکه تجربه تحریم‌های آمریکا علیه برخی کشورها از جمله ایران یا روسیه نشان داده که ضربه‌ای که اقتصاد این کشورها از تبادلات دلاری خود با دنیا می‌بینند، بسیار بالا بوده و این امر، مشکلات زیادی را برای آنها ایجاد کرده است؛ بنابراین کشورها یکی پس از دیگری به فکر حذف دلار از تبادلات پولی خود با شرکا هستند. حالا حتی اتحادیه اقتصادی کشورهای جنوب شرق آسیا موسوم به آ. س. آن نیز اعلام کرده که در حال بررسی حذف دلار، یورو، ین، و پوند انگلیس از مبادلات تجاری بین کشورهای عضو خود و استفاده از ارزهای ملی است و به نوعی یک نهضت برای حذف دلار و ارز رایج کشورهای اروپایی در حال شکلگیری است؛ به همین دلیل است که در نشست آتی این گروه قرار است موضوع حذف دلار مدنظر قرار گیرد؛ هر چند مدتی است که موضوع توسعه استفاده از ارزهای ملی در مبادلات تجاری بین کشورهای این گروه به جریان افتاده و آنگونه که در اخبار رسانه‌ها مطرح می‌شود، قرار است یک سامانه پرداخت بین مرزی دیجیتال بین کشورهای عضو ایجاد شود تا بتوان استفاده از ارزهای ملی را در مبادلات تجاری توسعه داد. سبقه این موضوع البته به نوامبر ۲۰۲۲ برمی گردد، آنجا که توافقی بین اندونزی، مالزی، سنگاپور و فیلیپین در تایلند امضا شد و بر مبنای آن، قرار بر این شد که از ارزهای رایج برای تبادلات ملی بهره گرفته شود. البته جوکو ویدودو، رئیس‌جمهور اندونزی، از کشورهای منطقه جنوب شرقی آسیا خواسته تا استفاده از سامانه‌های پرداخت ویزاکارت و مسترکارت را کنار گذاشته و به استفاده از کارت‌های اعتباری صادر شده توسط بانک‌های مرکزی کشورهای عضو این این اتحادیه روی بیاورند. در این میان، با اوج گیری مناقشات روسیه و اوکراین و فشار برخی کشورها برای محدودسازی تبادلات تجاری با این کشور به دلیل تحت فشار بودن از سوی آمریکا و اروپا، روسیه اولین حرکت جدی را برای کنار گذاشتن دلار از تبادلات تجاری و فروش کالاهای خود انجام داد، به نحوی که روسیه از بسیاری از خریداران غلات و گاز خود خواست که مبالغ پرداختی خود را به روبل انجام دهند و ردپایی از دلار در تبادلات تجاری با این کشور به جای نگذارند. همین امر البته بسیاری از کشورهای اروپایی خریدار غلات و گاز روسیه را تحت فشار قرار داد و البته توانست ارزش پول ملی این کشور را در مقابل دلار محافظت نماید؛ حلقه مفقوده‌ای که البته ایران در تحریم‌های آمریکا علیه اقتصاد خود نتوانست به خوبی آن را پیاده‌سازی نماید و بنابراین ارزش پول ملی به مرور آنقدر کاهش یافت که در تاریخ ایران بی‌سابقه بوده است. در واقع، نرخ برابری دلار و ریال آسیب جدی به بخش عظیمی از اقتصاد ایران وارد کرد و هزینه‌های سنگینی را به دوش مردم و تصمیم گیران گذاشت، موضوعی که روسیه توانست در ابتدای تحریم آن را به بهترین شکل مدیریت کند. حالا اما موضوعی که شاید سال‌های سال است که در اقتصاد ایران از آن صحبت می‌شود و هنوز هم عملیاتی نشده، دلارزدایی است که اقتصاد دلاریزه شده ایران را می‌خواهد از این وضعیت وابستگی به این ارز جهان شمول نجات دهد. در واقع، کشورها بنا به دلایل مختلف، اقدام به حذف دلار به عنوان ارز اصلی از اقتصاد خود می‌کنند و تصورشان بر این است که با کمرنگ شدن نقش دلار در یک اقتصاد می‌توانند اوضاع را به نحو بهتری مدیریت نمایند و از کاهش ناگهانی ارزش پول ملی خود بخواهند، هر چند که این موضوع نیازمند شناسایی دقیق کارکرد دلار در اقتصاد و بر اساس آن اتخاذ راه حل‌های مناسب برای یافتن جایگزین است؛ چراکه عمدتا دلار در کشورها سه کارکرد اصلی واسطه مبادله، ذخیره ارزش و سنجش ارزش را دارد. آنگونه که مطالعات معاونت بررسی‌های اقتصادی اتاق بازرگانی تهران نشان می‌دهد، با وجود چندین دهه تسلط دلار آمریکا بر تجارت جهانی و جریان سرمایه، برخی از کشورها به دنبال جایگزین کردن دلار آمریکا با سایر ارزهای خارجی و متنوع سازی ترکیب ذخایر ارزی خارجی خود حسب اهداف توسعه اقتصادی و تجاری هستند و جایگزینی دلار با سایر ارزها که طی دهه‌های گذشته چندین بار از سوی کشورهای گوناگون انجام شده، به دلایلی همچون مقابله یا مهار سیاست استفاده از دلار به عنوان ابزار تحریم، تسهیل مبادلات ارزی بر مبنای پول ملی شرکای تجاری، ناپایداری و افزایش بدهی آمریکا و نگرانی از بروز بحران بانکی در جهان صورت گرفته است.
سهم ۵۹ درصدی دلار از کل ذخایر ارز خارجی جهان
در واقع، طی سال‌های اخیر و به ویژه در سال ۲۰۲۲ و ماههای نخست سال ۲۰۲۳ میلادی، تحرکات برخی کشورها در جهت جایگزینی سایر ارزها با دلار شدت گرفته و آن را می‌توان از تعمیق همکاری چین و روسیه در پی جنگ اوکراین دید که موجب افزایش مبادلات روبل در قبال یوآن شده است. از سوی دیگر، همکاری‌های اقتصادی برزیل و آرژانتین برای ایجاد یک واحد پولی مشترک، تمایل کشورهای امارات و هند برای استفاده از روپیه در تجارت کالاهای غیرنفتی و همکاری روسیه و ایران برای راه اندازی یک ارز دیجیتال با پشتوانه طلا، نمونه دیگری از این تحرکات هستند. بررسی‌های متعدد نشان می‌دهد با وجود این تحرکات، کمتر کسی انتظار دارد که به این زودی شاهد پایان وضعیت حاکمیت جهانی دلار باشیم چراکه در حال حاضر، همچنان دلار سهم مسلط نزدیک به ۵۹ درصد از کل ذخایر ارز خارجی جهان را دارا است.