صلح بزرگ بنسلمان با ايران در راه است؟
در حاليکه 10 ماه از آخرين دور مذاکرات ميان جمهوري اسلامي ايران و عربستان سعودي سپري ميشود، اين روزها پالسهايي مثبت پيرامون امکان از سرگيري مذاکرات ميان طرفين مخابره ميشود. روز 30 بهمن، محمد شياع السوداني، نخستوزير عراق -کشور ميزبان پنج دور مذاکرات دو کشور- در حاشيه کنفرانس امنيتي مونيخ، از آغاز مجدد ديدارهاي دوجانبه ايران و عربستان در آينده نزديک خبر داد. پيش از اين فواد حسين، وزير خارجه عراق با تاکيد بر انجام رايزني ميان فيصل بن فرحان و حسين اميرعبداللهيان، وزراي خارجه عربستان و ايران، از تلاش براي برگزاي نشستهاي جديد خبر داده بود. اخيرا نيز فيصل بن فرحان، وزير خارجه عربستان در اظهاراتي مدعي شده که درحال گفتوگو با ايران هستند. اظهارات ايجابي اخير در شرايطي مطرح ميشود که مذاکرات ميان ايران و عربستان در سال 1400 با ميانجيگري و به ميزباني بغداد پايتخت عراق آغاز شد. دور اول تا سوم اين مذاکرات به صورت غيرعلني و با حضور نمايندگان امنيتي و سياسي دو طرف برگزار شد. دور سوم مذاکرات در مهر ماه همين سال از سوي مقامهاي سياسي سعودي و رسانهها مورد تاييد قرار گرفت. دور چهار مذاکرات در آذرماه سال گذشته برگزار شد که برخي از جزئيات آن توسط مقامهاي سياسي ايراني اعلام شد. دور پنجم مذاکرات براي اسفند ماه سال گذشته برنامهريزي شده بود که از سوي ايران به صورت يکجانبه لغو شد. با وجود اين تعليق، دور پنجم و مهمترين نشست ميان هياتهاي دو کشور در ارديبهشت سالجاري (1401) با محوريت موضوعات امنيتي و مسائل پروندهاي برگزار شد. در چنين بستري حالا سران کشور عراق، عربستان و ايران، از امکان آغاز دور جديد مذاکرات سخن به ميان ميآورند. اکنون اين پرسش قابل طرح است که آيا تنشزدايي ميان تهران - رياض بُعد عملي به خود ميگيرد؟ در پاسخ به اين پرسش، ضروري به نظر ميرسد که ظرفيتها و محدوديتهاي تنشزدايي در روابط دوسويه ايران و عربستان مورد توجه قرار بگيرد.
سند چشمانداز بلندپروازانه 2030 بن سلمان
نياز مبرم بنسلمان به امنيت و ثبات، جهت پيشبرد برنامههاي بلندپروازنه اقتصادياش، شايد نخستين و جديترين پيشران تنشزدايي ميان دو کشور باشد. محمد بنسلمان در 15 آوريل سال 2016 از تدوين «سند چشم انداز 2030 عربستان» سخن به ميان آورد. اين سند، با هدف کاهش وابستگي عربستان به درآمدهاي نفتي، ايجاد ساختارهاي اقتصادي جديد، تنوع اساسي در درآمدهاي خود از مسير توريسم و تحول در بخشهاي آموزش، سلامت، زيرساخت و خدمات در سال 2017 (پس از انتخاب بنسلمان به عنوان وليعهد) فاز اجرايي به خود گرفته است. اين طرح شامل 80 کلان پروژه است که هر کدام بر 3. 7 تا 20 ميليارد دلار هزينه دارند. بنسلمان بهخوبي نسبت به اين امر آگاه است که تجاريسازي درآمدهاي نفتي رياض، نيازمند امنيت در داخل و حذب گسترده سرمايهگذاريهاي خارجي است. همين امر يکي از انگيزههاي بنسلمان براي تنشزدايي با تهران خواهد بود. وليعهد سعوديهاي قصد دارد از طريق ابزار قدرتمند دلارهاي نفتي، با سرمايهگذاري در ديگر کشورهاي منطقه، زمينه را براي تبديل شدن به بازيگر اول منطقه فراهم کند. اجراي چنين سياستي نيز نيازمند کاهش تنشها در منطقه و در صدر آن صلح با ايران است.
گرايش ويژه ايران به تنشزدايي منطقهاي
همراستاي با انگيزههاي ويژه عربستان براي ورود به فاز تنشزدايي، ايران هم از انگيزههاي کافي براي تنشزدايي برخوردار است. در چند سال اخير و به ويژه در چند ماه گذشته، تلاشي گسترده براي افزايش فشار و اعمال تنگنا و تحريم عليه ايران در جريان بوده است. در مواجهه با فشارهاي موجود، ايران بيش از هر زمان ديگري نياز به پايين آوردن سطح تنشها با همسايگان و بازيگران موثر منطقهاي احساس ميکند. عربستان سعودي به عنوان کشوري که نقش رهبري مذهبي و حتي سياسي اعراب را دارد، ميتواند نقشي مهم را در تلطيف مناسبات تهران با تمامي کشورهاي خاورميانه داشته باشد.
آينده مبهم برجام و صلح ابراهيم
آينده برجام تنها موضوعي مرتبط با ايران و ديگر طرفهاي معاهده (آمريکا، انگلستان، آلمان، فرانسه، روسيه و چين) نيست بلکه احياي توافق هستهاي بر کليت مناسبات سياست خارجي ايران ميتواند اثرگذار باشد. تجربيات تاريخي نشان داده که در وضعيت حيات برجام گرايش کشورهاي منطقه به دوستي و کاهش تنش با ايران افزايش پيدا کرده و در وضعيت مرگ توافق، انگيزههاي براي دوري از تهران گسترش پيدا کرده است. حتي بخشي عمده از گرايش عربستان براي آغاز تنشزدايي با ايران را در سالهاي بعد از 2021 ميتوان متاثر از روي کار آمدن دولت بايدن و افزايش اميدها براي احياي توافق مورد لحاظ قرار داد. اکنون قراين و شواهد بيشتر از احتمال عدم احياي توافق حکايت دارند.
