رماني که نقاب از جوامع عرب برداشت

دفترچه‌هاي کتابفروش

رماني که نقاب از جوامع عرب برداشت

«دفترچه‌هاي کتابفروش» اثر جلال برجس، نويسنده اردني با ترجمه کريم اسدي‌اصل، از سوي نشر مرواريد منتشر شده است. اين رمان موفق شد جايزه ادبي مشهور«بوکر عربي» را در سال 2021 از آن خود کند و بلافاصله چند ماه بعد يکي از کتاب‌هاي پرفروش در جهان عرب در سال 2021 شد. دفترچه‌هاي کتابفروش داستان «کتابفروش» فرهيخته‌ منزوي و عاشق مطالعه رمان را روايت مي‌کند که خانواده و خانه‌اش را از دست مي‌دهد و مانند «ديوژن» فيلسوف يوناني آواره مي‌شود. بعد از آن، حوادثي برايش رخ مي‌دهد که باعث مي‌شود در زمانه‌اي که شبکه‌هاي اجتماعي جديد يکي از مهم‌ترين عناصرش شده است، در جامعه اردن سر زبان‌ها بيفتد. کتابفروش در جلد شخصيت‌هايي مي‌رود که درباره آن‌ها در رمان‌ها خوانده بود؛ بنابراين مانند آن‌ها رفتار مي‌کند و کارهايي از او سرمي‌زند که آن شخصيت‌ها انجام داده‌اند. اما به‌خاطر گوشه‌گيري، تنهايي، آوارگي و خشونتي که در دنياي پرهياهو با آن رو‌به‌رو مي‌شود، بيماري اسکيزوفرني‌اش تشديد مي‌شود و آن وقت با دو صدا در درونش زندگي مي‌کند: يکي او را به ارتکاب جرم در برابر واقعيتي تحريک مي‌کند که حقش در زندگي را به او نداده است و دومي اما رو در روي صداي اولي مي‌ايستد. رمان «دفترچه‌هاي کتابفروش» بر داستان‌ شخصيت‌هايي تکيه دارد که از طريق دفترچه‌ها روايت مي‌شود و وقايع و رويدادهاي آن در اردن و مسکو در فاصله سال‌هاي بين 1947 تا 2019 مي‌گذرد؛ شخصيت‌هايي که برخي از آن‌ها خانه خود را از دست داده‌اند، برخي از اينکه اصل و نسب خود را نمي‌دانند در رنج و عذابند و برخي ديگر از اينکه به خانواده‌هاي بزرگ وابسته نيستند، رنج مي‌برند. رمان، 70 سال را در برمي‌گيرد و با مهندسي داستاني هوشمندانه و دقيقي به 7 فصل تقسيم شده است. اين هفت فصل داستان 4 نسل را روايت مي‌کند که به حاشيه رانده شدن، طغيان فساد در تمام اشکال آن بر فضاي زندگي‌شان و محدود شدن فضاي عقلاني را به ارث مي‌برند. راوي‌هاي دفترچه‌هاي کتاب هم خود ابراهيم و هم شخصيت‌هاي ديگري هستند که هرکدام در جايي از قصه با ابراهيم روبه‌رو مي‌شوند و تکه‌هايي از ماجراي سراسر رنج او را بازگو مي‌کنند. سرنوشت اين شخصيت‌ها اما به هم گره خورده است. داستان اين کتاب نيز مثل بسياري از آثار داستاني امروز ادبيات عرب درباره‌ حاشيه و به‌حاشيه‌رانده‌شدگان است. کساني که از شهر طرد شده‌اند، غربيه‌هايي سرگردان که از خانه‌هاي خود رانده شده‌ و درست در کنار ساخت‌و‌ساز‌هاي پيشرفته‌ شهر زندگي مي‌کنند. وضعيتي که در آن طبقه‌ فاسد و نوکيسه‌ شهر هر روز قدرتمند‌تر و بر تعداد بي‌خانمان‌ها افزوده مي‌شود و نيز انزوايي که به‌رغم حضور پررنگ خانواده و قبيله در مقابل فرديت به‌اصطلاح شکوهمند پست‌مدرن قرار مي‌گيرد و حاصلش چيزي جز از بين‌رفتن اجتماع و مرکزيت آن‌ نيست. اين رمان نقاب‌هاي جامعه‌ عرب را برداشته و فقر و فساد، بيکاري، در دنياي عرب را افشا کرده است. همچنين، موضوعاتي را نشان داده که عدم پيشرفت و به قهقرا رفتن را به نمايش گذاشته است. دفترچه‌هاي کتابفروش از تکنيک رمان‌هاي پليسي بهره گرفته و با آگاهي روان‌شناختي وقايع را روايت مي‌کند. همچنين، نويسنده در نوشتن رمان تکنيک‌ چند‌صدايي را به‌کار گرفته است. در مراسم اهداي جايزه بوکر عربي 2021 به جلال برجس که دليل شيوع کرونا در جهان به شکل آنلاين صورت گرفت، «شوقي بزيع» ‌رئيس هيات داوران رمان دفترچه‌هاي کتابفروش را چنين معرفي کرد: «مهم‌ترين ويژگي اثر برنده، جدا از زبان فاخر و درونمايه‌ استوار و جذاب‌، مهارت بي‌‌نظير کتاب در عريان کردن چهره واقعيت تراژيک از پس نقاب‌هاي فراوان است، چراکه نويسنده سياه‌ترين پرتره‌هايِ جهان بي‌خانماني، فقر، فقدان معنا و ريشه‌کني اميد را نشان مي‌دهد، گويي زندگي مجمع‌الجزايري از کابوس‌‌ها شده باشد… اما رمان منادي يأس نيست، بلکه روش نويسنده است که نشان دهد رفتن به عمق درد و رنج شرط لازم رويا‌پردازي و بناي محکم‌تر اميد است.» همچنين در بيانيه‌ هيات داروان درباره‌ کتاب دفترچه‌هاي کتابفروش آمده است: «جلال برجس نويسنده‌ اردني، به زباني کاملاً شاعرانه واقعيت اسکيزوفرنيک کشورش را نشان مي‌دهد، کشوري شکننده که در معرض لرزش‌هاي ويرانگري است. قهرمان او، ابراهيم کتابفروش، روزنامه‌فروشي است که از مرکز شهر بيرون رانده شد و در آستانه‌ خودکشي دست از اين تصميم مي‌کشد، چراکه زني را ملاقات مي‌کند که او هم دچار يأس است. ابراهيم کار و سرپناهش را که از دست مي‌دهد، تصميم مي‌گيرد که در کنار بي‌خانمانان شهر زندگي کند. هويت قهرمانان رمان‌هايي که خوانده را برمي‌گزيند. مثلاً به دزدي حرفه‌اي و سرقت از بانک روي مي‌آورد و ثروتمند مي‌شود، تا درست مثل رابين‌هود به فقراي منفور کمک کند و عدالتي شخصي را بنا نهد. در طول داستان، برجس خواننده را در موقعيت‌هايي فراوان غافلگير مي‌کند و شخصيت‌هاي معيوب قصه‌اش ويراني و پوچي مطلق جهان را نشان مي‌دهند. برجس تمامي ابزارهاي ضروري روايتگري را به کار مي‌گيرد، از ابزارهاي تنش هيجاني گرفته تا کاوش‌هاي روان‌شناختي رفتار انسان.» از رمان دفترچه‌هاي کتابفروش يک سريال تلويزيوني هم اقتباس شده است. ابراهيم‌ کتابفروش، شخصيت اصلي کتاب، که بي‌خانمان شده به فکر خودکشي در دريا مي‌افتد، اما ملاقات با زني اسرارآميز در ساحل دريا که درست مثل او به يأس و پوچي رسيده او را از اين تصميم منصرف مي‌کند. پس از اين ديدار او عاشق اين زن مي‌شود و به زندگي برمي‌گردد و عشق، عين زندگي مي‌شود.