تنش در روابط تهران و باکو
در حالي که بهنظر ميرسيد ايران و آذربايجان در حال حرکت بهسوي کاهش تنش هستند، سخنان هفته گذشته رئيسجمهور آذربايجان بار ديگر بر تنور مناقشه جاري دميد. در ميانه بحران و آشوبي که جهان را با جنگ اوکراين دربر گرفته، تنش ميان ايران و آذربايجان در حال شدتگرفتن است. اگرچه باکو، از معرکه جنگ در قرهباغ کوهستاني در سال 2020 بهعنوان چهره پيروز ميدان نبرد عبور کرد، با اين همه در ادامه اين وضعيت بهنظر ميرسد مقامات اين کشور در پي تداوم توسعهطلبيهاي ارضي خود هستند. بهدنبال چنين وضعيتي الهام علياف، رئيسجمهور آذربايجان، سهشنبه گذشته، در سخناني تحريکبرانگيز به مناسبت سالروز پيروزي در شوشي در جمع نظاميان اين کشور گفت: «ما در حال تقويت ارتش خود هستيم و بدان ادامه خواهيم داد. ارمنستان بايد اين را درک کند که اين اصرار برخي از حاميان ارمنستان نيست که ما را در چارچوب [صلح] فعلي نگهميدارد؛ بلکه اين سياست خود ماست. ما از کسي نميترسيم. » او در ادامه اين سخنان خود که بهنظر ميرسيد به جمهوري اسلامي اشاره دارد، گفت: «آنها (ارمنيها) بايد اين را درک کنند تا قرباني محافلي نشوند که در خارج از کشور نشستهاند و ميخواهند براي بار دوم با اين منطقه بهعنوان يک زمين بازي رفتار کنند. ارتش ما قهرماني، حرفهايگري و فداکاري نشان داده است. اگر لازم باشد دوباره نشان ميدهيم، به خواسته خود ميرسيم، همه اين را ميدانند و کساني که در مرز ما براي حمايت از ارمنستان رزمايش نظامي برگزار ميکنند نيز بايد اين را بدانند. هيچکس نميتواند ما را بترساند. اگر ارمنستان بخواهد يک سياست همسايگي خوب در پيش بگيرد، ابتدا بايد تمام مفاد بيانيه 10 نوامبر 2020 را رعايت کند. بايد در مذاکرات صلح با آذربايجان صادقانه عمل کند.»
عبور از مرزهاي ارس
اگرچه علياف در اين سخنان ارمنستان را خطاب قرار داده بود، ولي از فحواي کلامش روشن بود که او تهران را مخاطب قرار داده بود و نسبت به برگزاري مانور نظامي اخير در نزديکي مرزهاي اين کشور واکنش نشان داده بود. از روز 26 مهرماه، سپاه پاسداران رزمايش نظامي سهروزه گستردهاي را در مرز همجوار با جمهوري آذربايجان با عنوان «اقتدار 1401» آغاز کرد. در اين رزمايش، براي اولين بار، استقرار پلهاي موقت پانتوني براي آموزش نيروها و خودروهاي نظامي براي عبور از موانع آبي مورد آزمايش قرار گرفت. با توجه به اينکه بخش بزرگي از مرز طبيعي ايران و آذربايجان را قسمتهايي از رودخانه ارس تشکيل ميدهد، استقرار پلهاي پانتوني موقت توجهات را در آذربايجانيها به خود جلب کرد.
مخالفت با هرگونه تغيير ژئوپليتيکي
با اين حال آنچه تهران در برگزاري اين رزمايش پيگيري ميکرد، نوعي «مخالفت با هرگونه تغيير ژئوپليتيکي در منطقه» ياد ميشد؛ مسالهاي که مقامات ايراني در ماههاي اخير بارها آن را تکرار کرده و نسبت به تغييرات قريبالوقوع مرزها و ساير تهديدات ژئوپليتيکي هشدار دادهاند. از جمله نگرانيهاي ايران از زمان جنگ 2020، پروژه کريدور زنگزور است؛ زيرا تهران نگران است ارتباط جغرافيايياش با ارمنستان قطع شود. دو روز پس از آغاز رزمايش نظامي مذکور، حسين اميرعبداللهيان، وزير امور خارجه ايران گفت: «ايران اجازه انسداد مسير ارتباطي خود با ارمنستان را نخواهد داد و براي تأمين اين هدف، جمهوري اسلامي ايران از هرگونه تلاشي دريغ نخواهد کرد. همچنين اميرعبداللهيان، در اقدامي که بهنظر ميرسيد پيامي به آذربايجان عليه هرگونه برنامه ادعايي براي تغيير مرزها و قطع ارتباط ايران با ارمنستان باشد، در سفر سهروزه خود به ارمنستان ضمن افتتاح کنسولگري در کاپان ـ که بهنوعي تأييد حاکميت ارمنستان به اين منطقه محسوب ميشود ـ در سخناني در مراسم افتتاح دفتر اين کنسولگري گفت: «ما بهصراحت مخالفت خود را با هرگونه تغيير ژئوپليتيکي مرزها در منطقه قفقاز اعلام کردهايم... امنيت ارمنستان را امنيت جمهوري اسلامي ايران و منطقه ميدانيم.»
تاريخ را درست بخوانيد!
در چنين شرايطي، سخنان هفته گذشته علياف بار ديگر بر دامنه تنشها افزوده است. روز پنجشنبه 19 آبان سفير جمهوري آذربايجان به وزارت خارجه جمهوري اسلامي ايران احضار و بر اساس گزارش رسانهها مراتب نارضايتي و اعتراض شديد تهران نسبت به اظهارات «غيردوستانه» مقامات عالي جمهوري آذربايجان و «سياهنمايي» رسانههاي اين کشور، به سفير باکو ابلاغ شد. ناصر کنعاني، سخنگوي وزارت امور خارجه هم که پيش از اين سخنان علياف را «اظهارات غيردوستانه» خوانده و گفته بود: «مسير حل مشکلات قفقاز نه مراجعه به نيروهاي فرامنطقهاي؛ بلکه از پايتخت کشورهاي منطقه ميگذرد.» در ميان تنشهاي لفظي ميان دو طرف، روز گذشته جمهوري آذربايجان مدعي شد که پنج شهروند خود را به اتهام جاسوسي براي ايران در بحبوحه تشديد تنشها بين اين کشور و تهران بازداشت کرده است.
