فرصت طلایی بازار اوراسیا در سایه رایزنیهای ایران و روسیه
آرمان ملی - صدیقه بهزادپور: پس از الحاق ایران به اتحادیه اقتصادی اوراسیا، حدود 862 کالا مشمول تجارت ترجیحی شد که بیش از 500 قلم از کالای مذکور برای ایران در نظر گرفته شده درنتیجه بازار بزرگی برای ایران شکل گرفته و اعضای این اتحادیه با برخورداری از ظرفیتهای مطلوب در بخش استخراج نفت، تولید گاز، تولید برق، تولید آهن و فولاد حائز رتبه خوبی در سطح جهان هستند لذا بخشهای مختلف اقتصادی درصدد استفاده بهینه از فرصت ایجاد شده برای توسعه تکنولوژی و بازار صادراتی است اما طی سالهای گذشته ایران نتوانسته به خوبی از این فرصت بهره برداری کند این درحالی است که به گفته کارشناسان، با افزایش تحریمها بازار اوراسیا فرصتی طلایی محسوب میشود که میتواند هزینههای تحریم را کاهش دهد هرچند تکمیل کریدورهای تجاری ایران از جمله پیش شرطهای توسعه همکاریها در این حوزه محسوب میشود که میتواند رایزنیهای صورت گرفته با برخی از کشورهای عضو از جمله روسیه را افزایش دهد اما آنچه از نظر کارشناسان از اهمیتی ویژه برخوردار است، تامین منافع ایران بدون توجه به قرارگرفتن در تبادلات تجاری با کشورهای شرق یا غرب خواهد بود که ایران را از قرار گرفتن در موضع ضعف دور نگه خواهد داشت.
کمکاریهای حضور در اوراسیا باید جبران شود
مهدی خرسند، کارشناس منطقه اوراسیا و چین در این باره «آرمان ملی» گفت: اوراسیا جزو مناطق تمدن باستانی ایران محسوب میشود که شامل کشورهای استقلال یافته شوروی سابق هستند که با توجه به اشتراکات فرهنگی فی مابین، سابقهای دیرین در تعاملات تجاری، اقتصادی، فرهنگی دارند بنابراین الحاق ایران به اتحادیه اقتصادی اوراسیا فرصتی مناسب برای بهره برداری بیشتر از این منطقه را در حوزههای مختلف ایجاد کرد البته به دلیل قرابت معنایی عمیق ایران با کشورهای اوراسیا که جزء حوزه تمدنی ایران باستان بوده و دارای آیین و سنتهای مشترک هستند همکاریهای تجاری، سیاسی و فرهنگی ایران با این کشورها میتواند جذاب باشد همچنین پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، روابط تجاری ایران با اغلب کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز به خوبی برقرار شد، اما هرچه زمان گذشت، این روابط تحت تأثیر متغیرهای مداخلهگری قرار گرفت و کاهش یافت. او افزود: بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی با وجود توسعه همکاریها در برخی حوزهها شاهد کاهش سطح روابط فیمابین بودهایم که کمکاریهای صورت گرفته داخلی در این زمینه نیز بر این مشکل بیتاثیر نبوده است، هر چند برخورداری از تعرفههای ترجیحی در مبادلات تجاری فیمابین کشورهای عضو که چندی است در حال تغییر به فرآیند تجارت آزاد است از جمله شاخصهای مطلوب برای کشورهای عضو از جمله ایران محسوب میشود که در صورت اتخاذ سیاستهای اصولی میتواند تبدیل به یک فرصت طلایی در این حوزه تبدیل شود. این کارشناس افزود: روابط دوجانبه، منطقهگرایی و گره زدن منافع اقتصادی همسایگان شمالی به ظرفیتهای ایران، دستاوردهای بیشتری را میتواند نصیب ما کند و دائمی شدن عضویت ایران در شانگهای، روندی 2 تا 3 ساله است و بهتر است در این فرصت از ظرفیت اتحادیه اقتصادی اوراسیا در قالب موافقتنامه تجارت ترجیحی بیشتر استفاده شود همچنین اهمیت اقتصادی این اتحادیه به قدری است که با شکلگیری آن، کشورهای مختلف علاقه خود را برای عضویت ابراز کردند و میزان تجارت اتحادیه اوراسیا با کشورهای جهان حدود۸۵۰ میلیارد دلار است که از این میزان ۳۳۱ میلیارد دلار مربوط به واردات است و سهم ایران از این حجم تجارت حدود 5/2 میلیارد دلار است که یک میلیارد و ۶۰۰میلیون دلار واردات و ۸۲۳ میلیون دلار آن صادرات است و دست کم ۸۰درصد صادرات اوراسیا به ایران، محصولات کشاورزی به ویژه غلات و ۶۸درصد صادرات ایران به اوراسیا، محصولات کشاورزی به ویژه میوه و خشکبار است، اما باید توجه داشت و این فرصت را بیشتر برای تجار تبیین کرد که در توافقنامه تجارت ترجیحی ایران و اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا، به تولیدکنندگان و صادرکنندگان ایرانی امکان داده شده که بیش از ۵۰۰ قلم کالای خود را با تعرفه صفر و یا نزدیک به صفر درصد به ۵ کشور اصلی عضو، شامل روسیه، بلاروس، ارمنستان، قزاقستان و قرقیزستان صادر کنند. از دیگر سو، اجرای موافقتنامه تجارت ترجیحی با اتحادیه اقتصادی اوراسیایی سبب شد گام مقدماتی به سوی تجارت آزاد با این کشورها هموارتر از قبل شود.
ضرورت تقویت راههای ترانزیتی
خرسند با تاکید بر اهمیت گزینه ترانزیت جهت توسعه همکاریهای با دیگر اعضای اتحادیه اوراسیا گفت: کامل نشدن راههای ترانزیتی مانند راه ارتباطی رشت - آستارا و زاهدان - چابهار باعث شده تا بسیاری از رقبای تجاری با بهره برداری از فرصت موجود خود را به عنوان رقیب اصلی ایران در توسعه همکاریهای تجاری با این کشورها و دیگر کشورهای همسایه ایران معرفی کنند که از جمله آنها میتوان به کشور ترکیه، عراق و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس اشاره کرد و در این راستا تا حد زیادی موفق به کمرنگ کردن کریدور شمال - جنوب ایران شده است. این کارشناس اقتصادی اضافه کرد: تکمیل کریدور رشت - انزلی (خط ریلی) در کنار تکمیل و نهایی کردن بسیاری از راههای ارتباطی با کشورهای همسایه میتواند همزمان با وقوع جنگ روسیه و اوکراین و از بین رفتن بسیاری از راههای ارتباطی روسیه با اروپا برای ایران میتواند فرصتی طلایی را خلق کند که البته اخیرا با رایزنیهای صورت گرفته این رویکرد در حال شکل گرفتن است و همسایگان ایران و دیگر کشورهای اروپایی نیز خود به اهمیت ژئوپلیتیکی ایران در این زمینه واقف شده و درصدد بهره برداری از ویژگیهای موجود جغرافیایی و اقتصادی ایران در حوزه هستند. کارشناس منطقه اوراسیا در خصوص اقدامات صورت گرفته در این زمینه گفت: سازمان توسعه تجارت و شورای عالی مناطق آزاد توسعه همکاریهای فرامرزی را در دستور کار خود قرار داده و همچنین با تعیین منطقه آزاد ایران - روسیه و منطقه لوتوس روسیه، استفاده از ظرفیتهای بندر انزلی با رویکرد توسعه همکاریهای دو کشور روسیه و ایران سعی در به کارگیری دیپلماسی اقتصادی مناسب و رشد اقتصادی دارند تا بتوان با پایداری روابط فی مابین در اندیشه توسعه راههای مبادلات تجاری از کانالهای موجود بود تا علاوه بر توسعه اقتصادی هزینههای تحریم از سوی غرب را نیز کاهش داد. خرسند توضیح داد: بیتوجهی به ظرفیتهای کشورهای همسایه و این گزینه که اقتصاد کشورهای همسایه همواره در هم فرآیندی در هم تنیده است باعث شد در تعاملات خود با این کشورها تعادل نداشته باشیم در حالی که امضای تفاهمنامه با روسیه طی هفته گذشته بیانگر توجه به این مساله است و گویا ارادهای جدید شکل گرفته تا در مرحله نخست با ارتقای سطح روابط به میزان پیش از کاهش همکاریها در مسیر توسعه همکاری و عملیاتی کردن گزینههای تفاهم نامههای مذکور و آتی قرار گیریم.
فقط تامین منافع ایران به دور از گرایشهای شرق و غرب
او ادامه داد: جنگ روسیه و اوکراین در خلق فرصتهای جدید برای ایران در توسعه همکاریهای موجود با روسیه و دیگر کشورهای منطقه اوراسیا بیتاثیر نبوده است اما اراده در این زمینه و بهرهوری مطلوب از فرصتها شاخصی مطلوب است که در عرصه بینالمللی از اهمیتی مطلوب برخوردار است هر چند در توسعه روابط با کشورهای دیگر چه شرق یا غرب باید همواره سعی کنیم تا تامین منافع را مدنظر قرار دهیم و مراقب باشیم هیچگاه این پیام برای کشورهای شرقی ارسال نشود که ایران به دلیل نبود ارتباطات با کشورهای غربی بالاجبار در تعامل با شرق قرار گرفته است بلکه نگاه ایران باید همیشه بر پایه تامین منافع در سایه تعاملات با کشورهای دیگر متمرکز باشد البته این رویکرد حتما باید در تعاملات با ارتباطات احتمالی ایران با غرب نیز مورد توجه قرار گیرد. خرسند درخصوص فضای اعتماد در دایره ارتباطات با کشور روسیه یا دیگر کشورهای اوراسیا گفت: در عرصه ارتباطات بینالملل اعتماد پایدار هیچ محلی از اعراب ندارد بلکه روابط بر پایه تفاهم نامهها شکل میگیرد که باید در فرصت موجود به آن پرداخت و از آن منفعت جست و در نظام بینالملل ممکن نیست که مصداقی برای توسعه روابط بر اساس اعتماد فی مابین کشورها یافت بلکه همه کشورها از جمله ایران باید با در پیش گرفتن رفتارهای مناسب تجاری - اقتصادی - سیاسی همواره مراقب منافع خود باشد. او بیان کرد: ایران به دلیل ظرفیتهای بالای ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک باید برای همکاری با کشورهای اوراسیا، در حوزه خدمات بهخصوص در عرصههای گردشگری و ترانزیت فعال و آماده شود و توسعه این دو صنعت، زمینه گره خوردن اقتصاد همسایگان به جغرافیا و ژئوپلیتیک ایران را فراهم میکند و در این مسیر، تکمیل راهآهن رشت- انزلی و زاهدان- چابهار، از اهمیت زیادی برخوردار است همچنین کشورهای محصور در خشکی اوراسیا، نیاز مبرمی به دسترسی به آبهای گرم جنوبی دارند بنابراین بهصرفهترین و امنترین راه هند برای دسترسی به آسیای مرکزی، قفقاز و اروپا از جغرافیای ایران میگذرد و تأکید بر گردشگری و ترانزیت، این فرصت را به ایران میدهد که زمینه گره زدن اقتصاد همسایگان به ژئوپلیتیک ایران فراهم آمده و هزینه تحریم ایران در صحنه روابط بینالملل برای غربیها بهشدت افزایش یابد. خرسند بیان کرد: ایران به تنهایی هزینه تحریمها را میپردازد و اگر منافع اقتصادی همسایگان ایران که در اولین لایه همسایگی 15 کشور است به جغرافیای ایران وابسته شود هر تحریم ایران دیگر تنها با اعتراض تهران روبهرو نمیشود بلکه حداقل 15 کشور دیگر نیز فورا به این تحریمها واکنش نشان خواهند داد و این کمترین دستاورد توجه ایران به ظرفیتهای ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی خود است.
