پیشنهاد دقیقه نود اروپا برای توافق ایران و آمریکا بر سر برجام
پس از گذشت حدود هفده ماه از آغاز مذاکرات، در حالی که دولتهای ایران، آمریکا و سایر طرفهای توافق هستهای میگویند در حال بررسی متن پیشنهادی اتحادیه اروپا برای احیای برجام هستند، منابع غربی با ادعای رؤیت متن پیشنویس به انتشار جزئیاتی از مفاد مناقشهبرانگیز آن پرداختهاند که صحت و سقم این اطلاعات احتمالا تا زمان اعلام رسمی توافق احتمالی، مورد تردید باقی خواهد ماند. قرن نو، نوشت، آخرین گزارشها از مذاکرات اخیر حاکی است که مسائل اختلافی کلیدی، مذاکرات به یک مورد تقلیل یافته و ایران پس از نشاندادن تساهل در زمینه حذف سپاه از لیست FTO، خواستار پایاندادن به تحقیقات آژانس بینالمللی انرژی اتمی در مورد پرونده PMD است که بر مبنای ادعای کشف مواد هستهای در سایتهای اعلامنشده در ایران در سال 2019، گشوده شده است. با این حال رسانههای آمریکایی مدعیاند که متن پیشنهادی اروپا شامل ارائه امتیازات تعدیلشدهای به ایران در مورد هر دو موضوع یادشده تحریمها علیه سپاه و پرونده(PMD) است. روزنامه والاستریت ژورنال گزارش داده است که دیپلماتها راهی برای پایاندادن به تحقیقات آژانس اتمی سازمان ملل که ایران در مذاکرات خواستار
آن شده است، ارائه میدهند. به نوشته این روزنامه، برمبنای پیشنویس پیشنهادی اتحادیه اروپا، ایران با پرداختن به نگرانیهای آژانس قبل از اجراییشدن توافق، موافقت میکند و انتظار میرود ایران به سؤالات آژانس «با هدف شفافسازی» پاسخ دهد. در این متن آمده است که اگر تهران همکاری کند، ایالات متحده و سایر طرفهای گفتوگو از شورای حکام کشورهای عضو آژانس بینالمللی انرژی اتمی میخواهند که تحقیقات را تعطیل کند. متن پیشنهادی بیان میکند که ایالات متحده و اروپاییها «به قصد ایران برای رسیدگی به مسائل باقیمانده تا «روز اجرای مجدد»؛ یعنی تاریخی که توافق مجددا اجرایی میشود، «توجه میکنند» که انتظار میرود چند ماه پس از امضای رسمی آن باشد. بنابراین اگر همه طرفهای توافق، یعنی آمریکا، ایران، آلمان، فرانسه، انگلیس، روسیه و چین با متن پیشنهادی موافقت کنند، آژانس بینالمللی انرژی اتمی را در شرایط دشواری قرار میدهد و اجرای توافق تا حد زیادی متکی به ارزیابی آژانس از همکاری تهران خواهد بود. با این حال مقام ارشد دولت ایالات متحده این روایت را انکار و خاطرنشان کرد که «پادمانهای حفاظتی در مورد مواد هستهای از وظایف اصلی آژانس
بینالمللی انرژی اتمی است. تحقیقات پادمان سیاسی نیستند، آنها ابزارهای اهرم فشار یا چانهزنی نیستند. زمانی که مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی به شورای حکام گزارش داد که مسائل باقیمانده شفافسازی و حلوفصل شده است، ما انتظار داریم که آنها از دستورکار شورا خارج شوند.»
بارقه امید
در همین زمینه، کریستین ساینس مانیتور آورده است؛ مذاکرهکنندگان هستهای آمریکا و ایران پس از ماهها دیپلماسی با میانجیگری اتحادیه اروپا در وین، با متن نهایی سندی برای احیای توافق هستهای سال 2015 ایران به پایتختهای خود بازگشتند. از سرگیری ناگهانی مذاکرات در اواخر هفته گذشته که پس از یک تأخیر پنجماهه بهطرز ناامیدکنندهای به بنبست رسیده بود، بارقه امیدی را برای بازگشت به توافق مهم دوباره روشن کرد. بر اساس توافق اولیه که توسط دولت اوباما مذاکره شد، ایران در ازای لغو تحریمها با محدودیتهای برنامه هستهای خود موافقت کرد. با این حال، اگر برنامه جامع اقدام مشترک یا برجام احیا شود، بر سطوح فزاینده و بیسابقهای از بیاعتمادی متقابل غلبه خواهد کرد. چرخه بازخورد منفی با خروج یکجانبه دونالد ترامپ، رئیسجمهور وقت آمریکا در سال 2018، و کمپین «فشار حداکثری» او برای تجدید و گسترش تحریمها و بهدنبال آن گسترش برنامه هستهای ایران بسیار فراتر از محدودیتهای توافق آغاز شد.
عنصر گمشده اعتماد
از ابتدا، خواستههای هر دو طرف برای بازگرداندن توافق برای طرف دیگر غیرواقعی بود. ناصر هادیان استاد دانشگاه تهران میگوید: «برآورد «محافظهکارانه» ۲۴۰میلیارد دلار است ـ برای خسارات ناشی از خروج آمریکا. تضمینی برای اینکه هیچ رئیسجمهور آینده آمریکا نمیتواند دوباره از این توافق دست بکشد و لغو تمامی تحریمها از جمله حذف سپاه از فهرست FTO.» ایالات متحده نیز بهنوبهخود از ایران خواست که نقضهای خود را معکوس کند و بار دیگر ذخایر مواد هستهای خود را کاهش دهد. سطوح غنیسازی اورانیوم را کاهش دهد. مقامات ارشد اتحادیه اروپا روز دوشنبه گفتند که در متن پیشنویس نهایی «به همه سؤالها به بهترین شکل ممکن پاسخ داده شده است که هم منافع اقتصادی برای ایران بههمراه دارد و در عین حال اهداف منع اشاعه قدرتهای جهانی را حفظ میکند.» 7سال پیش، باراک اوباما، رئیسجمهور وقت، توافق هستهای را اعلام کرد و گفت که این توافق بر دههها بیاعتمادی متقابل غلبه کرد، دقیقا به این دلیل که «بر اساس اعتماد ساخته نشده، بلکه بر اساس راستیآزمایی ایجاد شده است.» اما از زمانی که برجام برای اولینبار به نتیجه رسید، سیاست در هر دو طرف تغییر کرد و
تحریمهای فزاینده آمریکا و پیشرفتهای هستهای ایران، یافتن یک فرمول جدید قابلقبول برای همه را به چالش تبدیل کرد.
ابزاری برای خنثیسازی اثر تحریمها
عدنان طباطبایی، رئیس بخش خاورمیانه اتاق فکر CARPO، مرکز تحقیقات کاربردی در مشارکت با شرق مستقر در آلمان، میگوید: «برجام در سال 2015 برای ایران یک سیاست و هدف بود، اما در سال 2022 برجام ابزاری برای دستیابی به یک سیاست متفاوت است و این سیاست خنثیکردن تحریمهاست.» وی که مکررا به ایران سفر میکند، میگوید تهران بهعنوان یک «هدف جدید» بهدنبال داشتن اقتصادی به اندازه کافی قوی برای «مصونیت در برابر هویج و چوب تحریمها»ست، برای کمک به رونق اقتصادی که از تحریمها و سوءمدیریت آسیب دیده است.
