رد پای برجام در سفر بایدن به عربستان
رمزگشایی از سفر رئیسجمهور
آمریکا به خاورمیانه
رد پای برجام در سفر بایدن به عربستان
سیاست کاخ سفید در دوران جو بایدن چندان در مدار رضایت عربستان قرار نداشت و اکنون یکی از دلایل اعلامی مقامات کاخ سفید در مورد سفر بایدن به عربستان، بهبود روابط میان واشنگتن و ریاض اعلام شده است. تحولات منطقهای و جنگ روسیه و اوکراین، تحریم روسیه و شرایط بازار نفت موجب شده تا بایدن در سفر به عربستان تلاش کند تا ریاض را برای افزایش تولید نفت متقاعد و بازی تازهای را به نفع واشنگتن رقم بزند. نباید از نظر دور داشت که آمریکاییها در آستانه انتخابات میاندورهای کنگره قرار دارند و حزب دموکرات قصد دارد تا کارنامه موفقی را از مسائل خارجی در انتخابات ارائه کند. بنابراین فروش تسلیحات نظامی به عربستان از جمله اهداف دیگری است که بهنظر میرسد در سفر بایدن به این کشور دنبال میشود؛ زیرا معامله با سلاطین نفتی که خریدار سلاح هستند میتواند درآمدهای خوبی برای آمریکا به ارمغان بیاورد؛ تجربهای که ترامپ نیز آن را آزمود و در زمان انتخابات از آن بهره برد. اما در این میان روابط ایران و عربستان و نگاه واشنگتن به بهبود این روابط و تسهیل شرایط برای عادیسازی روابط میان عربستان و اسرائیل جایگاه ویژهای در برنامه سفر بایدن دارد.
این نکته که ولیعهد عربستان خواهان جانشینی است میخواهد زمینههای جانشینی خود را با حمایت آمریکا فراهم کند، یکی از دلایل پذیرش این سفر از سوی عربستان است که نشان میدهد آمریکاییها پشتیبان وی در مساله پادشاهی عربستان هستند.
ردّ پای مذاکرات برجامی در سفر بایدن به عربستان
در این میان بسیاری بر این باورند که بایدن طی این سفر بنا دارد تا مقامات ریاض را متقاعد کند که توافق با ایران در ضدیت با عربستان نیست. این گروه بر این باورند که این سفر به مذاکرات میان ایران و آمریکا و ایران و عربستان ارتباطی نداشته و بایدن بهواسطه حل مسائل داخلی در کشورش برنامه این سفر را ترتیب داده است. علاءالدین بروجردی، رئیس پیشین کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس در اینباره میگوید؛ بایدن بهلحاظ مسائل داخلی کشورش نیاز دارد تا چنین سفرهایی را در منطقه انجام دهد؛ اما تصور نمیکنم ارتباط مستقیمی با رویه مذاکره داشته باشد. شاید هم بایدن ترجیح میدهد بعد از انجام این سفر و دریافت نقطهنظرات کشورهای منطقه، دستور نهاییشدن مذاکره یا توافق را صادر کند.
نقشه بایدن برای خاورمیانه
بسیاری دیگر نیز بر این باورند که بایدن بهدنبال پیشدستی برای شرایطی است که گفتوگوهای برجامی به نتیجه نرسد. ریچارد هاس، رئیس شورای روابط خارجی آمریکا در مقالهای دراینباره نوشت: «ایالات متحده و عربستان سعودی نگرانیهای فزایندهای در مورد برنامههای هستهای و موشکی ایران و همچنین حمایت این کشور از گروههایی در یمن، سوریه و لبنان دارند. این یک مثال کلاسیک است از دشمنِ دشمنِ من دوستِ من است. اگر طبق پیشبینی، تلاشهای دیپلماتیک برای بازگرداندن توافق هستهای ۲۰۱۵ با ایران یا تلاش برای جلوگیری از دستیابی این کشور به سلاح هستهای در مدتی کوتاه یا بدون هشدار، شکست بخورد، همکاری بین آمریکا و عربستان بسیار ضروری خواهد بود.» گزارشها حکایت از آن دارد که بایدن میخواهد در مورد تضمینهای امنیتی گسترده ـ از جمله چتر دفاع هوایی ـ با دولت عربستان مذاکره کند؛ موضوعی که درگیری ایالات متحده در خاورمیانه را عمیقتر میکند و مذاکرات هستهای ایران را بیشتر تحت فشار قرار میدهد. بهعلاوه ۱۳ خرداد ۱۴۰۱ بود که روزنامه جروزالمپست از توافق عربستان سعودی و اسرائیل بر سر موضوع دو جزیره استراتژیک تیران و صنافیر و همچنین عبور
پروازهای اسرائیل از فراز آسمان عربستان خبر داده بود. قرار است حاکمیت جزیره استراتژیک تیران و صنافیر در دریای سرخ از مصر به عربستان سعودی منتقل شود و در مقابل عربستان سعودی به خطوط هوایی اسرائیل اجازه پرواز بر فراز حریم هوایی این کشور را بدهد.
پیامی ضدبرجامی
در این شرایط برخی نیز این سفر را حامل پیامی ضدِبرجامی میدانند. ازجمله حشمتا... فلاحتپیشه، نماینده پیشین مجلس و تحلیلگر مسائل سیاست خارجی میگوید: این سفر را مثبت ارزیابی نمیکنم؛ چون تابهحال سیاست دولت آمریکا آن بود که موضوع برجام را جدا از تعهدات و روابط منطقهایاش ببیند؛ اما سفر بایدن به عربستان و تلاش او برای پیوند برخی کشورهای عربی با رژیم صهیونیستی بیش از هر چیز ساختاری ضدبرجامی دارد که بیشتر مواضع طرفین ایران و آمریکا را از هم دور خواهد کرد؛ بهطوری که میتوان گفت سراشیبی برجام ادامه پیدا خواهد کرد. این استاد دانشگاه اظهار کرد: این انتظار بود که وقتی میز مذاکره خلوت شود، امکان صحبت نزدیکتر و صریحتر ایران و آمریکا با هم فراهم میشود.
انحراف در مذاکرات ایران و عربستان؟
در این میان نباید فراموش کرد که هزینههای تنش برای ایران و عربستان در طول سالهای گذشته آنقدر سنگین و گران تمام شده که طرفین به رفع تنش و پایاندادن به آن حداقل در شکل کنونی، مجاب شدهاند؛ اما برخی تأکید دارند که این سفر به احتمال بسیار مذاکرات ایران و عربستان و ازسرگیری روابط میان دو طرف را از مسیر روبهجلوی خود منحرف خواهد کرد. واضح است که راهاندازی محور دفاعی جدید آمریکایی ـ عربی ـ عبری موضوعی نیست که مورد قبول ایران باشد؛ بلکه نمکی است که آمریکا بر روی زخمهای قدیمی دو طرف میپاشد. چتر دفاع هوایی ایالات متحده و اسرائیل بر روی متحدان عرب، در عوض ترویج تنشزدایی بین ریاض و تهران، رقابت میان دو طرف را تشدید کرده و تنشها در خاورمیانه را افزایش میدهد. اکنون بسیاری از کارشناسان و تحلیلگران سیاسی بر این باورند اگر برآیند این سفر، بهوجودآمدن جبهه متحد ایالات متحده، اعراب و اسرائیل باشد، ایران بهاحتمال زیاد بهدنبال افزایش اهرم فشار خود از طریق گسترش برنامه هستهای خواهد بود.
