طوفان‌ و گرد و غبار مرز نمی‌شناسند

اين روزها به تناوب در معرض طوفان‌هاي گرد و غبار قرار گرفته‌ايم. طوفان‌هاي گرد و غبار و شن مرز نمي‌شناسند. ويراني به بار مي‌آورند، با پتانسيل تأثيرگذاري بر همه چيز. مناظر منطقه را گرم‌تر و خشک‌تر مي‌کند و الگوهاي اقليمي را براي ايجاد طوفان‌هاي شديدتر تغيير مي‌دهد. اين طوفان‌ها بزرگ‌ترين ويراني خود را بر سلامت مردم خاورميانه و اقتصاد آنها وارد مي‌کند. بر اساس گزارش بانک جهاني، اين پديده سالانه 13 ميليارد دلار براي اقتصاد منطقه هزينه دارد. در ماه‌هاي فروردين و ارديبهشت 1401 هزاران نفر در خاورميانه به بيمارستان‌ها سرازير شدند و قادر به نفس کشيدن نبودند. در سوريه، واحدهاي پزشکي کپسول‌هاي اکسيژن را براي کمک به بيماران تنفسي به کار گرفتند. مدارس و ادارات در بغداد تعطيل شدند، در ايران پروازها به حالت تعليق درآمد و در کويت ترافيک دريايي متوقف شد. عراق به ويژه به‌شدت آسيب ديده است و طوفان‌ها تقريبا به صورت هفتگي در بهار امسال رخ داد. در يک بهار معمولي حدود يک تا سه طوفان در ماه مشاهده مي‌شود، اما حداقل 9 طوفان بزرگ از فروردين 1401 در عراق رخ داده است. عراق در حال حاضر به‌طور متوسط با 272 روز گرد و غبار در سال مواجه است و پيش بيني مي‌شود تا سال 2050، 300 روز گرد و غبار رخ دهد. آنچه در عراق اتفاق مي‌افتد بايد به عنوان يک علامت هشدار اوليه از آنچه در ساير بخش‌هاي منطقه - در ايران، سوريه، عربستان سعودي، ترکيه و کشور‌هاي حاشيه جنوبي خليج فارس- رخ دهد باشد. عواملي که باعث افزايش فراواني طوفان‌ها مي‌شوند پيچيده هستند. کارشناسان دماي سوزان و خشکي شديد، همراه با سال‌ها مديريت ضعيف زمين و آب در کشورهايي مانند عراق و ايران را عامل افزايش بيابان‌زايي و فرسايش خاک مي‌دانند. خاک سطحي خشک‌تر مي‌تواند منابع گرد و غبار بيشتري براي بادهاي شديد فراهم کند. سال‌ها جنگ نيز در تخريب زمين نقش داشته و منجر به افزايش منابع گرد و غبار شده است. اثرهاي تغييرات اقليمي تنها اين مشکلات را تشديد خواهد کرد. دما در خاورميانه دو برابر ميانگين جهاني در حال افزايش است و مدل‌هاي آب و هوايي کاهش بارندگي را در برخي از بخش‌هاي کليدي منطقه پيش‌بيني مي‌کنند. ضمنا بخشي از اين مشکل مي‌تواند از فاصله‌هاي خيلي دورتر نيز سرچشمه بگيرد. طوفان گرد و غبار بزرگ سال 2015 که عراق و بخش‌هايي از شبه جزيره عربستان را تحت تأثير قرار داد به دليل ذوب شدن يخ‌ها در منطقه قطبي شکل گرفت. اين موضوع دماي ايجاد شده بين منطقه قطبي و عرض‌هاي جغرافيايي مياني را کاهش داد و باعث شد سامانه‌هاي آب‌وهوا به آرامي در منطقه خاورميانه حرکت کنند. در مناطق روستايي عراق و سوريه، کشاورزان نااميد فراواني به داعش پيوستند. اين مردان آسيب‌ديده از دهه‌ها سياست‌هاي ‌محيط زيستي غلط آسيب ديده‌اند که کشاورزي را مختل کرده است. هنگامي که داعش حمله کرد، برخي از روستاهاي عرب سني که از نظر محيط زيستي آسيب ديده‌ بودند، به سرعت به مهم‌ترين مکان‌هاي عضوگيري گروه‌هاي سلفي تبديل شدند. در جوامع محروم از آب در اطراف تکريت، زادگاه صدام در شمال عراق داعش بيشتر مورد حمايت واقع شده است. ده‌ها سال است که کشاورزي عراق در رکود طولاني و غم انگيزي فرو رفته است. با رونق نفت از اوايل دهه 1970 و افزايش درآمدهاي نفتي دولت وقت عراق به تدريج علاقه خود را به ساير بخش‌هاي اقتصاد از دست داد و سپس هنگامي که صدام در سال 1358 به قدرت رسيد، به سرعت عراق را وارد يکسري از تجاوزطلبي‌هاي ارضي - ابتدا در جنگ هشت ساله عليه ايران و سپس عليه کويت - کرد که به‌طور نامتناسبي به کشاورزان ضربه وارد کرد. او ده‌ها هزار کشاورز را براي جنگ هشت ساله به خدمت درآورد. اين جنگ‌ها که در دهه 70 شمسي با سرکوب شيعيان در جنئب و کرد‌ها در شمال عراق دنبال شد، باعث شد که بسياري از مزارع به‌شدت تخريب شوند. صدام برخي از غني‌ترين مزارع خرما در جنوب عراق را از ترس اينکه از آنها به عنوان پوششي براي حمله به تاسيسات نفتي اطراف بصره استفاده کنند، به آتش کشيد. جايي که زماني 12 ميليون درخت نخل وجود داشت، اکنون تنها کيلومترها زمين‌هاي لم يزرع غبارآلود با نشت نفت وجود دارد.