احیای نصف و نیمه برجام، مطلوب روسیه

در بحبوحه مذاکرات وین و حساس‌ترین پلان آن، اسرائیل برای نخستین بار فرستاده ویژه‌ای به وین گسیل و با مذاکره کنندگان دیدار و گفت‌وگو می‌کند. این سفر در موقعیتی انجام می‌شود که مذاکرات وارد لحظات نفسگیر خود بین موفقیت و شکست شده است. هدف هم کاملا مشخص است و نیازی به واکاوی ندارد. اسرائیل جدی‌ترین مخالف احیای برجام است و بعد از لابی‌گری در پایتخت‌های دیگر طرف‌های مذاکره به ویژه آمریکا طی ماه‌های اخیر، حالا فرستاده خود را به وین فرستاده تا به گفته منابع اسرائیلی مانع دادن امتیازات بیشتر به تهران و رسیدن به توافق شود. فرستاده و هیات اسرائیلی با دبیر کل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، میخائیل اولیانوف نماینده روسی در مذاکرات و افراد دیگری دیدار کرده است. اولیانوف پیش‌تر از همه در توییتی از دیدار خود با هیات اسرائیلی خبر داده بود. این سفر و دیدارها که همزمان با فروکش کردن احتمال وقوع جنگ روسیه علیه اوکراین انجام می‌شود، به نوعی بی‌ارتباط با این بحران هم نیست. از بین سطور برخی گزارش‌های امنیتی رسانه‌های اسرائیلی پیدا بود که تل‌آویو در پشت پرده در حال میانجیگری میان مسکو و پایتخت‌های غربی برای کاهش تنش است. البته قبل از اینکه بحران به این شکل بالا بگیرد، نفتالی بنت پیشنهاد نشست سران روسیه و اوکراین را مطرح کرده بود. اسرائیل که روابط راهبردی با دو طرف بحران یعنی آمریکا و اروپا و روسیه دارد، تمایل به وقوع تنشی بزرگ میان آنها ندارد. وقوع یک جنگ در این منطقه و «تنش تاریخی» دیگری میان غرب و روسیه با وجود پاره‌ای منافع اقتصادی مثل صادرات گاز به اروپا، اما تل‌آویو را درموقعیت بسیار دشواری قرار می‌دهد و دود این تنش می‌تواند آن را در منطقه پرآشوب خاورمیانه و در سایه حضور فزاینده روسیه به‌ویژه در سوریه اذیت کند. این مساله از آن جهت حائز اهمیت است که اخیرا مسکو با به پرواز درآوردن جنگنده‌های خود برفراز جولان اشغالی به نوعی تلاش کرد که اسرائیل را برای تکاپو انداختن بیشتر لابی‌های خود در آمریکا و اروپا فشار آورد که ظاهرا در نتیجه همین میانجیگری‌ها و مذاکرات فشرده روسیه و طرف‌های آمریکایی و اروپایی بحران «تا حدودی» در حال فروکش کردن است. گرچه برخی ناظران معتقدند اساسا ارتباطی میان مذاکرات وین و بحران اوکراین وجود ندارد که نگارنده معتقد است چه جنگ شود چه نه، این بحران به زیان مذاکرات است و به نوعی آن را تحت تاثیر قرار می‌دهد؛ از یک طرف، وقوع جنگ به عوامل و موانع رسیدن به توافق اضافه می‌شود واز سوی دیگر نیز عدم وقوع آن به نوعی وجه المصالحه شدن را تقویت می‌کند. حال فارغ از این‌ها به سفر نماینده ویژه اسرائیل به وین که برگردیم، نمی‌توان به سادگی از کنار دیدار اولیانوف با هیات اسرائیلی گذشت. از این منظر که روابط اسرائیل با روسیه و دیگر طرف‌های مذاکرات «راهبردی» و بعضا «ائتلافی»است، این دیدارها طبیعی به نظر می‌سد، اما با توجه به موضع آشکار تل‌آویو علیه برجام و احیای آن، خرابکاری‌های متعدد در تاسیسات هسته‌ای و ترور دانشمندان ایران صرف ملاقات با هیات اسرائیلی در محل و بحبوحه مذاکرات یک نوع «دهن کجی» و بی‌توجهی عمیق به حساسیت‌های تهران است. اما بعد از اینکه ایران به این دیدارها اعتراض کرده، اولیانوف با گفتن اینکه گفت‌وگویش با هیات اسرائیلی درباره مذاکرات وین نبوده، تلاش کرده که صورت مساله را عوض کند؛ در حالی که به گفته رسانه‌های اسرائیلی و غربی، این مذاکرات در متن دیدارهای این هیات در وین قرار دارد و حتی اگر هم این رسانه‌ها نگفته بودند، پرواضح است که هدف چیست. البته نماینده روسیه پس از دیدار با توئیتی گفته که در این دیدار درباره مسائل مربوط به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی گفت‌وگو کرده است. در حالی که اسرائیل نه عضو آژانس است نه به NPT پیوسته. نکند اولیانوف در بحبوحه مذاکرات هسته‌ای با ایران می‌خواهد اسرائیل را به پذیرش این معاهده و عضویت در آژانس و نابودی بیش از 200 کلاهک اتمی خود وادار کند؟! واقعیت این است که روسیه به عنوان عضو برجام و مذاکرات وین متمایل به رسیدن به توافق است (البته در صورت عدم وقوع جنگ در اوکراین) و علت آن هم به نگرانی از پیامدهای شکست مذاکرات و تشدید بحران در خاورمیانه و تاثیر منفی آن در سیاست‌های خاورمیانه‌ای مسکو بازمی‌گردد، اما ناگفته پیداست که قبلا نمی‌خواست برجام کاملا اجرا شود و حالا نیز نمی‌خواهد کاملا هم احیا شود. این رویکرد مسکو دو علت دارد: نخست اینکه روسیه در حوزه‌های مهم اقتصادی نفت و گاز رقیب ایران است و حذف ایران از بازار انرژی جهان به نفع روسیه و جایگزینی آن بوده است. علت دوم اینکه مسکو به بقای مدیریت شده سطحی و رگه‌ای از تنش میان ایران و غرب و همچنین متحدان منطقه‌ای آن به‌عنوان یک مطلوب می‌نگرد.