چالش‌‌های احیای برجام

آرمان ملی- حمید شجاعی: شاید تا شش ماه قبل و پیش از روی کار آمدن دولت جدید در ایران بسیاری معتقد بودند که احیای برجام به زودی اتفاق می‌افتد و با روی کار آمدن بایدن در آمریکا همه موانع برای احیای برجام از پیش رو برداشته خواهد شد اما تجربه شش دور از مذاکرات نشان داد که گویا مشکل آمریکایی‌ها تغییر دولت یا کارگزاران نیست بلکه آنها به دنبال اهداف و منافع خود بعضا به طور غیر قانونی و حتی اعمال زور هستند. از این رو است که پس از شش دور مذاکرات هنوز زیر بار تعهدات خود و لغو تحریم‌ها نرفته‌اند. برخی معتقدند که شاید دور هفتم مذاکرات بتواند متضمن تصمیم نهایی برای احیای برجام باشد اما با توجه به تغییر دولت در ایران و تغییر رویکردها تاخیر در مذاکرات و فرسایشی شدن آن به احیای برجام کمک نخواهد کرد و شاید آینده دیگری را برای این توافق رقم بزند.
احیای برجام؛ خیلی دور، خیلی نزدیک
کمتر از سه ماه از آخرین دور مذاکرات احیای برجام می‌گذرد اما با گذشت این مدت زمانی هنوز مشخص نیست که طرفین این توافق چه زمانی دور جدید مذاکرات را برای احیای توافق هسته‌ای کلید خواهند زد. در پایان دور ششم مذاکرات که کشورهای عضو برجام به پایتخت‌ها بازگشتند قرار بر این شد تا با کسب تکلیف از مقامات کشورهای خود به وین باز گردند و در دور هفتم مذاکرات تصمیم نهایی را پیرامون احیای برجام و لغو تحریم‌ها اتخاذ کنند. لذا به نظر می‌رسید که پیش از پایان دولت دوازدهم نتیجه مذاکرات مشخص شود و دور هفتم مذاکرات وین تعیین کننده آینده برجام و لغو تحریم‌ها باشد. اما تاخیر در انجام کار از سویی و تغییر دولت در ایران از سوی دیگر باعث شد تا مذاکرات در دور جدید مدتی به تعویق بیفتد اما این تعویق هم مقداری طولانی شد چنانکه اعضای حاضر در بر جام نسبت به برگزاری دور تازه‌ای از مذاکرات تاکید کرده و احیای برجام را لازم دانستند. این در حالی است که با روی کارآمدن دولت جدید در ایران رویکرد کلی دستگاه سیاست خارجی کشور به سوی همسایگان تغییر کرده‌است ؛ هر چند که امیر عبداللهیان وزیر امور خارجه بر ادامه برجام و انجام مذاکرات تاکید کرده اما معلوم نیست رویکرد ایران در خصوص مذاکرات برجام و احیای این توافق چگونه است. در این بین رئیس جمهور چندی پیش در یک گفت و گوی تلویزیونی اعلام کرد:« ما ابایی از مذاکره نداریم و گفت و گو و مذاکره در دستور کار دولت است. آنچه ما دنبال آن هستیم رفع تحریم‌هاست و ما از منافع ملت یک قدم عقب‌نشینی نخواهیم کرد. مذاکره، باید نتیجه‌محور باشد، نه مذاکره برای مذاکره». حال اینکه در شرایط فعلی و با توجه به موارد اختلافی میان طرفین که کم هم نیست مذاکرات دور هفتم چگونه به نتیجه محوری خواهد رسید خود جای پرسش دارد، چراکه معلوم نیست آمریکایی‌ها از مواضع خود عقب نشینی کنند؛ تحریم‌‌های ایران را یکجا لغو و به برجام بازگردند. آن هم در شرایطی که عربستان و اسرائیل مدام از مذاکرات خود با کاخ سفید در خصوص عدم بازگشت آمریکا به برجام سخن می‌گویند.
لزوم عدم تاخیر در مذاکره
هر چند که تمامی طرف‌ها به لزوم احیای برجام و ادامه مذاکرات در دور هفتم تاکید می‌کنند اما زمان مشخصی برای این مذاکرات مطرح نشده و هنوز معلوم نیست که چه وقتی بنا است وین میزبان دور تازه مذاکرات برجامی باشد. آنچه مسلم است بسیاری از کارشناسان به این نکته اذعان دارند که تاخیر در مذاکرات چندان به نفع ایران نیست و برای آنکه کشور به لحاظ اقتصادی بتواند با درهای بازی روبه‌رو شود و در صحنه تجارت بین‌المللی با فراغ بال حضور یافته و به فروش محصولات خود از جمله نفت بپردازد باید هر چه زودتر استارت مذاکرات را بزند و بر اساس منافع ملی و از سر عزت به مذاکره با سایر طرفین بپردازد. قدر مسلم شاید تاخیر در مذاکرات و از دست رفتن فرصت طلایی برای مذاکرات پیامدهایی را هم برای ایران به دنبال داشته و خالی از تبعات نباشد اما ایران به جهت اینکه تعهدات خود را انجام داده باید با وادار نمودن طرفین دیگر به انجام تعهدات سایر کشورها را به پای میز مذاکره کشانده تا ضمن ایجاد سازوکاری برای لغو تحریم‌ها حق و حقوق ملت را نیز از آنها بستاند. این در حالی است که اخیرا خطیب‌زاده سخنگوی وزارت امور خارجه در خصوص سفر احتمالی رافائل گروسی مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به ایران در آستانه برگزاری نشست شورای حکام گفته: « هیچ طرفی اشتباه محاسباتی نکند، به سمتی نرود که مذاکراتی که در وین است را تحت تأثیر قرار بدهد. استفاده سیاسی از بستر فنی آژانس پاسخ متفاوتی را از سوی ایران در پی خواهد داشت.» از طرفی لارس نورمن خبرنگار وال استریت ژورنال در توئیتی آورده است:«شنیده‌ام که پاسخ ایران به درخواست رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برای دیدار جهت مذاکره و همچنین اجازه دسترسی بازرسان آژانس به دستگاه‌های نظارتی منفی بوده است. این، از یک درگیری جدید بزرگ میان ایران و آژانس خبر می‌دهد که پیامدهایی برای برجام خواهد داشت». باید دید مذاکرات آینده برجام تحت تاثیر مسائلی از این دست قرار خواهد گرفت یا به روال خود ادامه می‌دهد.
آمریکا باید به تعهدات خود بازگردد
یک تحلیلگر مسائل بین الملل در خصوص پیامدهای تاخیر در مذاکرات اظهار داشت: ما به تعهدات برجامی خودمان عمل کردیم و آمریکا و سایرین عمل نکردند. اما ایران حسن نیت نشان داد و خارج نشد و حتی پس از ترامپ پای میز مذاکره هم رفت اما بازهم آمریکایی‌ها شرایط دیگری گذاشتند و تحریم‌ها را به تحریم‌های برجامی و غیر برجامی تقسیم بندی کردند. مهدی ذاکریان به «آرمان ملی» گفت:« همین مساله به نقطه اختلافی تبدیل شد که ایران با آمریکا به تفاهم نرسیدند و در صحبتی که در آخرین دور مذاکره بوده آمریکایی‌ها نخواستند به تعهدات خود بازگردند. بنابراین طبیعی است کشوری که به تعهدات خود پایند بوده و پیش از آن همه تبعات و پیامدها مثل تحریم اقتصادی را چشیده طبیعی است که تا امتیاز بیشتری به او ندهند منتظر باشد و بر مواضع خود پافشاری کند و چه بسا از برخی تعهدات خود بازگردد. وی در خصوص تبعات تاخیر در مذاکرات بیان کرد: مسلما تبعات متوجه سایر طرف‌ها است چون ایران فعالیت خود را دارد، میزان سانتریفیوژ‌ها و غنی سازی خود را افزایش می‌دهد و مسیر خود را می‌رود. لذا اگر سایر طرف‌ها می‌خواهند برجام زنده بماند باید مزایا و امتیازات مناسب اقتصادی به ایران ارائه کنند. این استاد دانشگاه بیان کرد: ایران مثل برخی دولت‌های ورشکسته و ضعیف نیست که با تغییر مدیریت سیاسی کار سیستم و ساختار عوض شود. لذا در مساله هسته‌ای ایران تصمیم گرفته با جامعه جهانی همکاری کند و اعتمادشان را جلب کند و میزان غنی سازی خود را برای اعتمادسازی طی یک زمان معین و مشخصی کاهش دهد. اما آنها کاری را که باید انجام ندادند. ذاکریان تصریح کرد: آمریکایی‌ها نه تنها باید به تعهدات خود بازگردند بلکه باید خسارت آن 3 سالی که آقای ترامپ تحریم‌های غیر قانونی را بر ایران اعمال کرد را بدهند. تبعات این بود که آقای ترامپ می‌گفت من کاری می‌کنم که اینها با ما قرارداد ببندند و رفتار ایران عوض شود اما هیچ کدام از حرف‌های ترامپ اتفاق نیفتاد.