مراقب عوارض مصرف فرآوردههای گیاهی باشیم
کارشناس اداره فرآورده های طبیعی دانشگاه علوم پزشکی ایران، در مورد نحوه استفاده از عرقیات گیاهی و خطرات و عوارض تهیه نادرست این فرآوردههای طبیعی و سنتی، توضیحاتی ارائه داد. سمیرا براتوند، ضمن اشاره به قدمت دیرینه درمان بیماریها با استفاده از گیاه درمانی در بسیاری از کشورها، گفت: گیاهان دارویی یکی از منابع بسیار ارزشمند در گستره وسیع منابع طبیعی ایران هستند. استفاده از گیاهان برای درمان بیماریها در بسیاری از کشورها و بهویژه ایران قدمت دیرینهای دارد. وی افزود: سازمان بهداشت جهانی اعلام کرده است که ۸۰ درصد مردم در سراسر دنیا بهنحوی از طب گیاهی در سطح اولیه بهداشتی درمانی استفاده میکنند. گیاهان دارویی بیشتر به صورت کاملاً خام در نقاط مختلف دنیا استفاده میشوند. البته در برخی کشورها به محصولات بینابینی و یا نهایی تبدیل شده و در نهایت به شکل یک فرم دارویی مورد استفاده قرار میگیرند. برات وند ادامه داد: در کشور ما نیز طی سالهای اخیر، تهیه فرمولاسیونهای مختلف به اشکال دارویی متنوع از گیاهان دارویی روند رو به رشدی داشته است به طوری که مطابق آمار رسمی سازمان غذا و دارو، هم اینک بیشتر از ۲۵۰۰ فرآورده
فرموله شده گیاهی، مجوز ورود به بازار ایران را دریافت داشتهاند.
استفاده از گیاهان دارویی
وی به شرح استفاده از گیاهان دارویی به صورت عرقیات پرداخت و افزود: اصولاً یکی از توانمندیهای طب سنتی ایرانی اسلامی را میتوان به وجود اشکال مختلف دارویی بر حسب نوع بیماری و نیاز بیمار برشمرد. استفاده از گیاهان دارویی به صورت «عرقیات» یکی از سادهترین و ابتداییترین روشهای فرمولاسیون گیاهان دارویی است. از گذشتههای دور عرقیات سنتی در ایران برای درمان بیماریهای مختلف استفاده میشده است. گاهی اوقات نیز به عنوان عطر و طعم دهنده به غذاهای مختلف افزوده میشود. برات وند گفت: وجود این باور نادرست که عدهای معتقدند عرقیات هیچ ضرری ندارد باعث شده که برخی مردم به پشتوانه این سخنان، انواع و اقسام عرقیات را در خانه به صورت مداوم مصرف کنند. اما باید دانست که مصرف بی رویه و بدون مشاوره عرقیات، میتواند عوارض جدی برای مصرف کننده به دنبال داشته باشد. وی، اولین موضوعی که در بروز عوارض ناخواسته به دنبال مصرف عرقیات مؤثر است را روش تهیه عرقیات دانست و افزود: تهیه عرقیات عمدتاً با استفاده از روش حرارتدهی به اندامهای مختلف گیاهی و تقطیر صورت میگیرد. بسیاری از عرقیات مورد استفاده، حاصل تقطیر محلول خیسانده شده اندامهای
چوبی گیاهی است. در حین فرایند تقطیر، مقادیر قابل توجهی از مادهای شیمیایی به نام «متانول» در محصول نهایی ایجاد میشود که این ماده به خودیخود، سمی بوده و منجر به کوری میگردد. البته متانول در عرقیات گیاهی از فرآیندهای متابولیک گیاه در هنگام رشد و حتی پس از برداشت گیاه تا زمان تهیه عرق نیز تولید میشود.
احتمال مسمومیت با متانول
براتوند هشدار داد: متانول بلافاصله پس از مصرف خوراکی جذب میشود. به نظر میرسد که روشهای صنعتی و مکانیزه تولید عرقیات گیاهی هیچ تأثیر مثبتی در کاهش غلظت متانول در محصول تولید شده نداشته باشد و احتمالاً نوع پاکسازی گیاهان و وجود چوبِ بیشتر در ماده اولیهای که تحت فرآیند عرق کشی قرار میگیرد، نقش مهمتری در غلظت متانول موجود در محصول نهایی دارد. با توجه به این که برخی انواع عرقیات برای درمان بعضی از بیماریها ممکن است به مقدار زیاد در مدت کوتاهی استفاده شوند (مانند عرق خارشتر در دفع سنگ کلیه)، احتمال مسمومیت با متانول در چنین مواردی وجود دارد. کارشناس معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی ایران خاطر نشان کرد: در حال حاضر در کشور ما روشهای متفاوتی برای تهیه عرقیات گیاهی وجود دارد. مراحل تهیه یک عرق گیاهی شامل ریختن گیاه در آب، جوشاندن آن و تبرید بخار حاصل از آن است. گاهی گیاه را چند روز در آب میگذارند و گاهی به سرعت پس از ریختن آن در آب، آنها را میجوشانند. ماندن طولانی مدت گیاه که حاوی چوب است در آب، با توجه به دمای محیط میتواند باعث تولید متانول شود که با جوشاندن و تقطیر به ظرف حاوی عرق گیاهی منتقل
میگردد پس، زمان ماندن گیاه در آب قبل از جوشاندن، در غلظت متانول نهایی عرق گیاهی مؤثر است. همچنین این مساله که بخار حاصل از جوشاندن پس از خنک شدن، در ظرف در بسته یا درباز ریخته میشود نیز تأثیرگذار است، زیرا در باز بودن ظرفی که عرق گیاهی پس از تقطیر در آن جمعآوری میشود، میتواند راهی برای تبخیر متانول و کاهش غلظت آن در محصول نهایی شود. متغیرهای متعددی از قبیل دمای محیط، مدت زمان ماندن گیاه در آب قبل از جوشاندن و نوع ظرف جمع آوری عرقیات گیاهی را نمیتوان به طور دقیقی در یک کارگاه سنتی که از وسایل سنتی برای تولید عرقیات گیاهی استفاده میکنند، کنترل کرد.
خواص ذاتی گیاهان دارویی
وی گفت: موضوع دیگری که در بروز عوارض جانبی ناشی از مصرف عرقیات مؤثر است، این است که با توجه به کاشت صنعتی گیاهان دارویی برای تهیه عرقیات از آنها، احتمال وجود سموم شیمیایی در اندامهای مورد مصرف آنها وجود دارد. باقیمانده این سموم، در صورتی که اندام گیاهی قبل از ورود به مرحله عرقگیری بهخوبی پاکسازی نشده و پالایش (سمزدایی) نشود، ممکن است وارد محصول نهایی شده و از آن طریق، به مصرفکننده آسیب وارد نماید. احتمال بروز این اتفاق در شرایط تهیه عرقیات به روش سنتی، بسیار بیشتر است. برات وند افزود: موضوع بعدی که توجه به آن در هنگام مصرف عرقیات گیاهی بسیار مهم است، بحث خواص ذاتی گیاهان است. بعضی عرقیات گیاهی در بارداری و شیردهی منع مصرف دارند. عرق نعناع و آویشن از جمله عرقیاتی هستند که به علت داشتن ترکیبات شیمیایی خاص میتوانند باعث بروز صدمات کبدی جنین داخل رحم و نوزاد تازه متولد شده که از شیر مادر مصرف میکند، شوند. مثال دیگر، آلوئهورا است که این روزها بسیار مورد مصرف قرار میگیرد. این گیاه میتواند در مصارف بالا، دردهای شکمی، سقط جنین و کولیت روده ایجاد کند و یا شیرین بیان که در مشکلات گوارش مصرف بالایی دارد
در استفاده نابه جا و زیاد باعث افزایش فشارخون و اختلال در ریتم طبیعی قلب شود.
