برجام؛ جام‌جم انتخابات ایران

تبلیغات سیزدهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری ایران در فضایی برگزار شده که با رد‌صلاحیت‌ها و دیگر موارد، با موجی از عدم‌مشارکت، گَردِ بی‌انگیزگی بر آن پاشیده شد. در این میان، مناظره‌های انتخاباتی نقشی تعیین‌کننده در طول دوره‌های مختلف داشته است؛ کما‌اینکه در طول چند دوره گذشته نیز سبب‌ساز شکل‌گیری موج‌هایی شده که انتخابات را باشکوه‌تر کرده و میزان مشارکت را فزونی بخشیده است. امسال نیز با توجه به مواردی که ذکر آن رفت، امیدها به مناظرات بیش از پیش بود؛ چرا‌که تا قبل از مناظرات، عملا جو انتخاباتی سرد و بی‌روح بوده است. اما این مناظره‌ها سه‌گانه هم نتوانسته است انتظار همیشگی را برآورده کند. هر چند در شکل‌گیری جریاناتی برای حمایت از برخی کاندیداها بی‌تاثیر نبوده است. در این میان یکی از موضوعات اصلی، مهم و مورد بحث، قضیه برجام بوده است. به‌رغم مواضع تندی که جریان اصولگرا در طول سالیان اخیر نسبت به برجام داشته اما در طول مناظرات شاهد مواضع متفاوتی از این جریان بوده‌ایم. فارغ از نگاه کاملا مثبت جنابان همتی و مهر‌علیزاده نسبت به برجام که معمول بوده، چون از بدنه دولت مستقر بوده‌اند، رویکرد کاندیداهای پنج‌گانه اصولگرایان بسیار جالب توجه بوده است. آنچه سابقه اظهار‌نظر کاندیداهای پنج‌گانه در باب برجام بود، برداشت و ذهنیت منفی نسبت به این مساله بود که در هر کدام از آقایان دارای شدت و حدت متفاوتی بود. اما در طول مناظرات، جنابان رئیسی، قاضی‌زاده‌هاشمی، رضایی و حتی زاکانی تمایل به حفظ برجام نشان دادند و مواضع معتدلی را اتخاذ کردند. آقای جلیلی هم با توجه به سابقه مخالفت‌های شدیدی که داشته‌اند اما برجام را سند طلبکاری ایران دانسته‌اند. این تغییر نگرش یا حداقل ژست تغییر نگرش از سه منظر مردم، حکومت و جامعه بین‌المللی قابل‌تحلیل است. از منظر اول، این آقایان در باب اهمیت برجام برای مردم به این جمع‌بندی رسیده‌اند که ذهنیت مردم بر مثبت‌بودن برجام است و خواست آنان، حفظ و حرکت بر بستر آن است. چرا که اگر منفذی برای گسترش روابط خارجی و بهبود وضعیت اقتصادی وجود داشته باشد، این سند می‌تواند تکیه‌گاه مطمئنی در جهت این امر باشد؛ به‌رغم همه ضعف‌هایی که دارد. از منظر دوم، به طور حتم همه این آقایان می‌دانند برجام تصمیم حاکمیت است و در نتیجه نمی‌توانند به مقطع یا دولتی خاص نقد وارد کنند چرا‌که با مستقر شدن دولت جدید نیز باز باید با استفاده از ظرفیت‌هایی این سند قدم بردارند یا مذاکرات جدید را متکی بر این سند به پیش ببرند. در نهایت اینکه، این کاندیدهای پنج‌گانه بر اعتبار و وزن بین‌المللی این سند واقف هستند یا در طول این چند سال واقف شده‌اند. به ویژه در محاکم و نهادهای بین‌المللی به عینه مشاهده کرده‌اند که چگونه تکیه بر برجام، مانع از اجماع جهانی مستند به اصول و قوانین حقوق بین‌الملل شد. بنابراین ماهیت این مناظرات که عملا به جایگاهی برای بیان نظرات کاندیداها با گستره وسیعی از مخاطبان تبدیل شده است، مانع از سر دادن شعارهایی در باب ضدیت با برجام شده که در محافل سیاسی صِرف یا با توجه به منافع حزبی سر داده می‌شد.