فرسایش خاک در ایران، فاجعه است

روز گذشته ریاست سازمان جنگل‌ها اعلام کــرده که سالانه ۱۵.۶ تن در هکتار فرسایش خاک در کشور داریم، اما آمار واقعی در این زمینه بسیار وخیم‌تر و وحشتناک‌تر از آمار ارائه شده و سازمانی است. رتبه فرسایش خاک در ایران اول یا دوم در جهان است و فقط کشورهای آفریقایی گاهی از ایران پیشی می‌گیرند. آمارهای مستند و جهانی نشان می‌دهد که میزان فرسایش خاک در ایران 48 تن هکتار در سال است نه 15.6 تن در هکتار!. در اروپا این میزان 12 تن و در آمریکا چهار تن هکتار در سال است. میزان فرسایش خاک در ایران چهار برابر اروپا و 12 برابر آمریکا است. اگر به نحوه شکل‌گیری خاک در طبیعت توجه کنیم متوجه می‌شویم که طبیعت خاک را درست نمی‌کند و رسوبات ته دریاها و اقیانوس‌ها به مرور زمان از آب بیرون آمده و چین‌خوردگی‌‌ها را ایجاد می‌کنند و جنس این چین‌خوردگی‌ها از سنگ است. عوامل طبیعی مانند باد، باران، برف، سرما و گرما سبب فرسایش سنگ‌ها و تولید خاک می‌شوند. تشکیل یک سانتی‌متر خاک از سنگ حدود 400 تا 600 سال زمان می‌‌برد. ضخامت خاک کشاورزی معمولا 30 سانت است و اگر تولید یک سانت خاک 400 سال زمان ببرد، بنابراین برای تولید سه سانت خاک کشاورزی هزار و 200 سال زمان لازم است. همچنین خاک کشاورزی مملو از باکتری‌هاست. این باکتری‌ها عامل اصلی رشد گیاهان هستند. درون یک مشت خاک کشاورزی سه برابر انسان‌های روی کره زمین موجود زنده وجود دارد، یعنی 21 میلیارد موجود زنده در یک مشت خاک حضور دارند. خاک فرسایش یافته از محل استقرار خود حرکت کرده و به ته رودخانه‌ها، بستر دریاها و کف اقیانوس‌ها می‌نشیند. به عنوان مثال اگر اوایل پاییز به شهر تبریز بروید مشاهده می‌کنید آب رودخانه تبریز گل‌آلود و قهوه‌ای است. در واقع خاک درون رودخانه متعلق به زمین‌های کشاورزی ارتفاعات این شهر است و این خاک از ارتفاعات کنده شده و درون جویبارها می‌ریزد. فرسایش خاک قدرت زایندگی و رویش را از آن می‌گیرد و خاک فرسایش یافته می‌میرد. برخلاف نظر عام مردم با ارزش‌ترین منبع طبیعی نفت نیست، بلکه خاک است. پوشش گیاهی خاک در ایران برای جلوگیری از فرسایش خاک باید بالاتر برود. اگر پوشش گیاهی مناسب باشد فرسایش خاک صورت نمی‌گیرد. در حال حاضر علوفه‌ای که توسط باران و برف رشد می‌کند توسط چهارپایان خورده می‌شود و تعداد دام‌‌ها در ایران چهار برابر گنجایش مراتع است. این چهارپایان خاک را خالی از پوشش گیاهی کرده و آن را فرسایش می‌دهند. همچنین سفره‌های آب زیرزمینی به دلیل برداشت غیراصولی خالی از آب شده‌اند. این سفره‌ها باید پر و مراتع احیا و پوشش گیاهی مناسب انباشته شود. تعداد چهارپایان و احشام نیز باید به یک چهارم تعداد فعلی کاهش یابد. وقتی مراتع احیا شوند باران نمی‌تواند خاک را شسته و با خود ببرد. استفاده غیر مجاز از سفره‌های آب زیرزمینی و چهار برابر استفاده بیش از حد مجاز از مراتع کشاوزی توسط چهارپایان، کشت‌های نامناسب‌، جنگل‌زدایی و کشت به صورت مداوم سبب فرسایش خاک شده است. تنها راه کوتاه‌‌مدت برای کاهش فرسایش خاک قرار دادن خاک سالم رو‌به‌روی آینه است تا بتوان آن را دوبرابر کرد و در زمان کوتاه نمی‌توان برای حل این مشکل کاری کرد. باید به خاک زمان استراحت داد تا تقویت شود، ولی متاسفانه کشاورزی غیراصولی بلای جان خاک شده است. سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری مسئول حل این بحران است. یکی از علت‌های ایجاد این مشکل جنگل‌زدایی است. مسئولیت رسیدگی به جنگل‌زدایی نیز همین سازمان است. وزارت جهادکشاورزی باید برای اصلاح الگوهای کشاورزی دست به کار شود. سازمان حفاظت محیط‌زیست شاید بتواند در مناطق چهارگانه پارک ملی، پناهگاه حیات‌وحش، مناطق حفاظت ‌شده‌، آثار طبیعی و ملی که حدود 11 درصد از خاک ایران را تشکیل می‌دهند کاری کند و خاک‌ این مناطق را از گزند و فرسایش دور نگه دارد.