آقای ذوالنور! مگر روس‌ها پشت ایران بودند

آرمان ملی- امید کاجیان: روزی که مجلس تحت عنوان طرح اقدام راهبردی برای لغو تحریم‌ها چند ماه قبل از مذاکرات وین، دو موضوع افزایش غنی‌سازی را در کنار خروج از پروتکل الحاقی بعد از یک ماه- در صورت عدم لغو تحریم‌ها - به تصویب رساند، بسیاری عملی شدن این مصوبه را که با مخالفت دولت ولی با همراهی شورای نگهبان و شورایعالی امنیت ملی همراه بود، به منزله نه تنها پایان برجام بلکه قطع همکاری‌ها با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تعبیر می‌کردند، چرا که خروج از پروتکل الحاقی، بدین معنا بود که ایران دیگر خود را ملزم به همکاری با بازرسان آژانس نمی‌داند و از این رو می‌تواند آنها را اخراج و دوربین‌های مراکز هسته‌ای خود را به روی آنها خاموش کند. مصوبه تایید شده، دولت را ملزم به اجرای آن می‌کرد. در زمان تعیین شده مجلس نه تحریمی لغو شد و نه هیچ مذاکره‌ای شکل گرفت. بنابراین طبق قانون، ایران باید دست به خروج از پروتکل می‌زد. به نظر بسیاری تنها عایدی این کار بغرنج شدن مسأله هسته‌ای تهران بود که خیلی‌ها توقع داشتند با ورود بایدن به کاخ سفید حل شود. دولت که از سویی باید نمایش پایبندی به قانون و مصوبه را از خود به جای می‌گذاشت و از سویی هم می‌دانست که قطع همکاری با آژانس یک خودزنی تمام عیار و بی‌حاصل خواهد بود، دست به ابتکار جالبی البته احتمالا با هماهنگی‌های مقامات بالادستی زد تا ایران عملا نه زیر حرف خود در تهدیدش درباره خروج از پروتکل بزند و نه اینکه خود را وارد معرکه‌های احساسی و تقابلی غیرقابل کنترل کند. از این رو بود که در دیدار علی اکبر صالحی رئیس سازمان انرژی اتمی با رافائل گروسی مدیرکل آژانس مقرر شد که همکاری‌های ایران و آژانس تا سه ماه ادامه بیابد، دوربین‌ها هم بر سرجای خود بمانند و هیچ بازرسی هم اخراج نشود. موضوعی که عملا خروج از پروتکل را که مجلس از دولت می‌خواست تبدیل به یک خبر رسانه‌ای کرد و نه بیشتر. این اتفاق در حالی رخ می‌داد که پیش از این مقامات دولتی در اعتراض به قانون خروج از پروتکل الحاقی اعلام کرده بودند که مجلس باید مسئولیت عواقب لغو توافق با آژانس را بپذیرد ولی از قرار معلوم با این توافق سه ماه به نظر می‌آمد که به نوعی مجلس دور زده شده است. موضوعی که در روزهای بعد از دیدار صالحی نیز از سوی خود نمایندگان مجلس یازدهم کم و بیش بیان شد. آنها حتی خواستار برخوردبا حسن روحانی به دلیل آنچه که سرپیچی رئیس جمهور از قانون مطرح می‌کردند شدند. در نهایت درفاصله این مهلت سه ماهه مذاکرات وین شکل گرفت. مذاکراتی که البته یکبار اخباری مثبت از سوی مذاکره کنندگان درباره آن منتشر می‌شد مبنی بر پایان تحریم‌های اشخاص و بسیاری بخش‌های مهم دیگر، یکبار هم اخباری منفی از سوی پرس تی وی صدا و سیما و امثال منابع آگاه که می‌گویند تحریم‌های اصلی بر سر جایشان باقی می‌مانند و مذاکرات در واقعیت بی‌نتیجه مانده و... یکبار از پیشرفت مذاکرات حرف به میان می‌آید و یکبار از گره‌هایی که در کار افتاده است. یکبار از اینکه مذاکرات فقط در چارچوب برجام است و یکبار هم اینکه قرار است درباره مذاکرات فراتر از آن نیز از موشک گرفته تا مسائل حقوق بشری سخن گفته شود، یکبار اسرائیل ناراحت از اینکه ایران و آمریکا به توافق رسیدند و یکبار اطمینان خاطر بایدن به رئیس موساد که هنوز میان توافق ایران و آمریکا فاصله است و رضایت اسرائیل جلب می‌شود. در چنین شرایطی اما زمان سه ماهه برای همکاری با آژانس هم به انتهای خود نزدیک شده است و ظاهرا، اینکه طرفین تا آن زمان به توافقی برسند بعید است. در آن صورت اگر بنا باشد تا ایران به قول خودش مبنی بر پایان فرصت سه ماهه عمل کند، دیگر مذاکرات بی معنا می شود. در این شرایط است که وندی شرمن می‌گوید تا توافق با ایران فاصله زیادی است و از همین رو می‌خواهد تهران مهلت همکاری با آژانس را تمدید کند و البته که از سویی دیگر سیدعباس عراقچی نیز تلویحا این موضوع را تایید کرده و می‌گوید ایران ممکن است همکاری با بازرسان آژانس را تمدید کند و البته اعلام داشته امیدواریم پیشرفت‌های کافی در روند مذاکرات وین صورت گیرد تا نیاز به این کار نباشد.
پایان کار در سوم خرداد؟
اینها در حالی است که مجتبی ذوالنور رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ایران گفته اگر مذاکرات کمیسیون مشترک برجام تا سوم خرداد (24می) به نتیجه نرسد دوربین‌های آژانس انرژی اتمی در مراکز هسته‌ای خاموش می‌شود. وی با اشاره به برگزاری مذاکرات کمیسیون مشترک برجام در وین اظهار کرد: تاکنون اتفاق جدیدی رخ نداده و مذاکرات فرسایشی شده است. اگر این قفل شکسته نشود طبق قانون راهبردی برای لغو تحریم‌ها، سوم خرداد ماه فرصت غربی‌ها برای عمل به تعهدات خود به پایان می‌رسد و جمهوری اسلامی ایران بر اساس این قانون اقدامات خویش را انجام خواهد داد. آن طور که «تسنیم» می‌نویسد: ذوالنور اضافه کرده که فایل صوتی ظریف باعث شده تا روسیه و چین پشت ایران را در مذاکرات وین خالی کنند. با این اوصاف اگر مذاکرات تا سوم خردادماه به نتیجه نرسد که ظاهرا نمی‌رسد زور کدام یک بر دیگری می چربد؟ مجلس که از خاموش شدن دوربین‌های مراکز هسته‌ای سخن گفته و یا دولت که می‌خواهد بازهم این رابطه با آژانس را تمدید کند؟ همه اینها در حالی است که بسیاری می‌گویند اگر هم رابطه با آژانس تمدید شود این امکان وجود دارد که مذاکره و توافق به عمر این دولت قد ندهد و نتیجه آنکه همه چیز به دولت اصولگرای احتمالی که در 1400 به روی کار می‌آید بستگی خواهد داشت، چه بسا که مسیر مذاکرات متوقف و یا تغییر بیاید و یااینکه با علم به همه این موضوعات است که این توافقات تا آن زمان به نتیجه نمی‌رسد.
توازن تهدید
محسن جلیلوند استاد حقوق بینالملل در این باره به «آرمان ملی» می‌گوید: آنچه که امروز در کنار مذاکرات وین در حال انجام است، موضوع توازن تهدید است. وقتی روی توازن تهدید قرار می‌گیرید میزان قدرت هر طرف به این بستگی دارد که تا چه اندازه تهدیدها عملیاتی می‌شود. آمریکا تهدیداتش را در تحریم‌ها عملیاتی کرده و در میان چند حوزه تهدیدی، ایران روی سرعت دادن به برنامه هسته‌ای‌اش تاکید دارد تا جایی که به نقطه گریز نزدیک می‌شود هردوطرف می‌خواهند تا از این توازن تهدید برای پیشبرد امتیاز گیری‌ها از یکدیگر بهره گیرند. وی ادامه می‌دهد: البته در مجموع، آمریکا چندان عجله‌ای ندارد می‌داند که تحریم‌ها اثر خودش را گذاشته و حتی ممکن است مذاکرات به بعد از انتخابات خردادماه بکشد. از سویی، لغو تحریم یک بحثی است و تعلیق تحریم‌ها بحث دیگری. آنچه امروز ما می‌شنویم بیشتر تعلیق تحریم است تا لغو. اینکه پول‌های ما در کره آزاد شود و کلیه تحریم‌ها تعلیق شود. اما اساسا برخی تحریم‌ها، تحریم‌های غیر برجامی هستند، تحریم‌هایی مرتبط با کاتسا، داماتو و.. .دست رئیس جمهور نیست که بخواهد آنها را لغو کند. تحریمی که در کنگره باشد با تحریم‌هایی که با فرمان رئیس جمهوری آمریکا لغو شود متفاوتند. این کارشناس می گوید: آنچه که در شرایط فعلی شاهد آن هستیم راه دراز در پیش است. جلیلوند درباره اینکه آیا با توجه به مهلت سه ماهه همکاری با آژانس آن طور که ذوالنور می‌گوید دوربین‌ها خاموش می‌شود و می‌توان تیم مذاکره کننده را مجاب به این کار کرد؟ اظهار می‌دارد: رهبری هم صریحا اشاره داشت که وزارت خارجه صرفا مجری است. آنچه امروز هم در حال مذاکره است با توجه به شورای عالی امنیت ملی و تایید بالا دستی است، بنابراین به نظرمی‌آید در نهایت کار به تمدید این مهلت بکشد و اینگونه گفته‌های امثال ذوالنور به تنهایی جدی نیست. این استاد حقوق بین‌الملل در پاسخ به این بخش از گفته‌های رئیس کمیسیون امنیت ملی که گفته است به خاطر اظهارات ظریف در فایل صوتی، روسیه و چین پشت ایران را در مذاکرات وین خالی کرده‌اند می‌گوید: روسیه و چین مگر پشت ایران بودند که الان نباشند؟ من شما را به کتاب «هر روز یک موهبت است» جان کری هم ارجاع می‌دهم آن موقع می‌فهمید که روس‌ها در مذاکرات چه می‌کردند.