وقتي بخش توليد دچار مشکل ميشود، صادرات که بخشي آسيبپذير است، متاثر از آن با مشکلاتي مواجه ميشود. در کنار اين، مشکل بازگرداندن ارزهاي حاصل از صادرات به کشور را هم داريم، مراودات مالي ما به سختي در دنيا صورت ميگيرد و هزينه مبادله در کشور ما بسيار بسيار بالاست و نهايتا هر کسي هم که وارد کار توليد ميشود بعد از يک مدتي وقتي ميبيند که دلالها و سفتهبازان بيدردسرتر و راحتتر در اين کشور کار ميکنند و سودهاي درشت و کلان ميبرند، پشيمان ميشود و فکر ميکند بهتر است اصلا کار نکند تا اينکه اصلا بخواهد به توليد و صادرات فکر هم کند. در مورد بخشنامههاي متعدد، موازيکاريها، وجود دستاندرکاران فراوان در حوزه تجارت بايد بگويم که اين موارد باعث پيچيدگيهاي زيادي در زمينه تجارت شدهاند، اين بخشنامهها هزينهها را افزايش ميدهند و زمانيکه توليدکننده بازاريابي ميکند و مذاکرهاي صورت ميگيرد و قرار است که کالايي را به دست يک بازاري برساند يا زمانيکه واردکننده قراردادي را براي ورود کالا با کسي ميبندد، براساس شرايط امروز قراردادها را منعقد و مذاکرات صورت ميگيرد، زمانيکه هفته بعد آن تغييري ايجاد ميشود مجبور هستند که با مشتري يا شريک تجاري دوباره صحبت کنند و بگويند که شرايط تغيير کرده تا تغييرات در قرارداد لحاظ شود، شايد اين اتفاق براي بار اول و دوم يا حتي سوم قابل قبول باشد و شريک تجاري خارجي در بازار جهاني با تاجر ايراني راه بيايد ولي براي دفعات بعدي اين اتفاق قابل قبول نيست و فروشنده يا خريدار در بازارهاي جهاني با توليدکنند، صادرکننده يا واردکنندگان ما کار نخواهند کرد. وقتي که ثباتي در اين کار وجود نداشته باشد، روابط تجاري هم شکل نخواهد گرفت و حتما اين سوال براي آنها پيش خواهد آمد که چرا بايد با شريک تجاري که ثبات کاري و ثبات قانوني در رابطه تجاري ندارد، همکاري کنند وقتي که ميتوانند از بازارهاي راحتتري کالاي مورد نظر خود را بخرند. به همين راحتي ميبينيم که بازارهاي ما از دست ميروند. ما خيلي از بازارهايي را که قبلا داشتيم از دست داديم و اين به دليل جميع جهات است نه صرفا تحريم و کروناويروس. حاصل اين اتفاقات دودوتا چهارتا نيست دودوتا 10 تاست، يعني وقتي در کنار هم قرار ميگيرند انرژي فزايندهاي ايجاد ميکنند و براي همين دليل برگرداندن آن به شرايط قبل خيلي سخت است. ما خيلي از بازارها را از دست دادهايم و به دست آوردن آنها کار يک شبه و سادهاي نيست چون در همين فاصله بسياري از بازرگانان، توليدکنندگان و صادرکنندگان را از دست دادهايم و براي اينکه بخواهيم دوباره بازار بسازيم و اعتماد ايجاد کنيم تا صادرکننده دوباره برگردد بهنظر نميرسد در دوران پس از کرونا بهراحتي امکانپذير باشد.