قرهباغ، همچنان مناقشه باقی ماند
در حالي که مردم منطقه در انتظار تداوم پيروزيهاي جمهوري آذربايجان و ورود ارتش اين کشور به خانکندي، مرکز قرهباغ بودند، انعقاد معاهده آتشبس بين سران آذربايجان و ارمنستان با وساطت روسيه، حل مناقشه قرهباغ را در پردهاي از ابهام قرار داد. وساطت روسيه، ارتش ارمنستان و جمهوري خودخوانده را نجات داد و از تسخير قرهباغ توسط آذربايجان و تکميل تماميت ارضي اين کشور، ممانعت کرد. در مجموع ابهامات جدي در اجراي توافقنامه سهجانبه آذربايجان، روسيه و ارمنستان وجود دارد که بهتدريج خود را نشان خواهد داد. بخشي از اين ابهامات عبارتند از: - نيروهاي مسلح ارمنستان تا روزهاي پانزده و بيست نوامبر به ترتيب شهرهاي اشغال شده آغدام و کلبجر و تا روز اول دسامبر شهر لاچين را ترک خواهند کرد. اين نيروها در شهرهاي خانکندي، خوجالي و عسگران هم حضور دارند و زمان خروج آنها از اين سه شهر در توافقنامه، مشخص نيست. تا زماني که اين مساله روشن نشود ضمانتي براي استقرار صلح وجود ندارد. - وضعيت حقوقي قرهباغ در پرده ابهام است. آيا آذربايجان در اين منطقه حاکميت دارد يا رئيسجمهوري خودخوانده قرهباغ؟ اين مناطق بر اساس قوانين آذربايجان و زير پرچم اين کشور، مديريت خواهند شد يا به شکل قبلي؟ جمهوري آذربايجان که با اداره اين مناطق به شکل قبلي مخالف است و قرهباغ را در قلمروي خود ميداند، آيا دوباره به جنگ روي خواهد آورد؟- تقسيمات اداري اين مناطق (خانکندي، خوجالي، آغدره، خجاوند، هادروت) که توسط ارامنه تغيير داده شده آيا با نظر آذربايجانيها تغيير خواهد کرد؟. مناطقي که نام آنها تغيير داده شده مانند استپاناکرت (خانکندي)، مارتوني (خجاوند) و مارداکرت (آغدره) از اين به بعد چگونه ناميده خواهند شد؟- در توافقنامه سهجانبه آمده است: کريدور لاچين توسط نيروهاي حافظ صلح حفاظت خواهد شد. در اين صورت آيا تردد از مرز، توسط مرزبانان جمهوري آذربايجان در پايانه مرزي کنترل ميشود؟ اسناد گذرنامه و ويزا با قانون کدام کشور بررسي ميشود؟ جلوي ورود غيرقانوني افراد از کريدور لاچين به خاک آذربايجان چگونه گرفته خواهد شد؟ آيا آذربايجان اعمال حاکميت خواهد کرد؟ نيروهاي حافظ صلح روسيه که در خط تماس قره اغ و در کريدور لاچين مستقر خواهند شد، قاعدتا نميتوانند اعمال حاکميت کنند، پس وضعيت چگونه خواهد بود؟- ساکنان آذريزبان اين مناطق که پس از تجاوز ارمنستان آواره شدهاند، چگونه به خانههاي خود برميگردند؟ ارمنيتبارهايي که در دوران اشغال توسط ارمنستان از مناطق مختلف جهان به قره باغ منتقل شدهاند، آيا اتباع جمهوري آذربايجان محسوب خواهند شد يا بايد قرهباغ را ترک کنند؟
-گمرک، بانکها، نهادهاي مالي و مالياتي، شعب نهادهاي انتظامي چگونه و از چه کشوري دستور ميگيرند؟ در صورتي که مديريت قرهباغ بر اساس قوانين آذربايجان انجام گيرد، ارتباط با مرکز و انتصاب مقامات محلي به چه شکل خواهد بود؟.
- آيا ارتش روسيه فقط امنيت ارامنه را تامين خواهد کرد؟ بازگشت روسيه به خاک آذربايجان تحتپوشش نيروهاي حافظ صلح تا چه زماني ادامه خواهد يافت؟ آيا اصولا روسيه، قرهباغ را بخشي از تماميت ارضي آذربايجان ميداند؟- قرار است قرهباغ از طريق دالان لاچين به ارمنستان وصل شود و در صورت توافق، نججوان نيز از طريق خاک ارمنستان به آذربايجان متصل شود. تحتحاکميت کدام دولت اين تحولات صورت خواهد گرفت؟ عليالظاهر در قرهباغ حاکميت دولت خودخوانده باقي خواهد ماند و دولت جعلي که قبلا تحت نظارت ارمنستان بود از اين به بعد تحتنظارت روسيه فعاليت خواهد کرد. کارشناسان امور قفقاز معتقدند در اين توافق، خواسته مردم جمهوري آذربايجان يعني احياي کامل تماميت ارضي اين کشور ناديده گرفته شده، لذا مطالبه مردم اين کشور همچنان براي الحاق قرهباغ به جمهوري آذربايجان باقي خواهد ماند.
در اينکه توافق آتشبس منجر به صلح پايدار شود نيز ابهام وجود دارد و بعيد است استقرار نيروهاي روسيه تحتعنوان حافظان صلح بتواند تماميت ارضي آذربايجان را احيا کند. در عين حال به دليل اختلافات ديرينه و نهادينه شده ارمنستان با ترکيه و آذربايجان، احتمال اجرايي شدن برخي از مفاد توافق نظير اتصال نخجوان به سرزمين مادري يعني جمهوري آذربايجان از خاک ارمنستان، بعيد بهنظر ميرسد. در اين ميان برخي مطالب غيرواقعي و غلط و انتشار نقشههاي جعلي در فضاي مجازي، موضوع تغيير مرزهاي جغرافيائي ايران يا قطع مرز ايران با ارمنستان را مطرح کردهاند. در حالي که احداث مسير ترانزيتي نخجوان- ارمنستان-آذربايجان، در شمال ارس اگر عملي شود، ارتباطي به مرزهاي ايران ندارد و مرزهاي شناخته شده بينالمللي تغيير نخواهند يافت. جنگ 45 روزه اخير به آزادي هفت شهر اشغال شده جمهوري آذربايجان منجر شد و خوشحالي مردم اين کشور را در پي داشت اما عدمتوفيق در آزادي قرهباغ اين خوشحالي را ناپايدار کرد. صلح عادلانه و پايدار در منطقه با رفع اشغال از همه اراضي آذربايجان و حفظ تماميت ارضي اين کشور ايجاد خواهد شد. حضور نيروهاي حافظ صلح روسيه اگر بتواند چنين موقعيتي ايجاد کند موجب صلح و ثبات در منطقه شده و در غير اين صورت بر پيچيدگي حل اين مناقشه خواهد افزود.
