برق رایگان، تحقق وعده 42 ساله؛ نعمت یا نقمت
متوسط جهاني مصرف برق در بخش خانگي 27 درصد است که اين ميزان در کشور به 33 درصد ميرسد. براي کاهش اين روند، دولت برنامه رايگان شدن برق مشترکان کممصرف را کليد زده اما در اين ميان، کساني که پيش از اين به دولت اتهامهايي همچون نئوليبرال و... را نسبت ميدادند، اين روزها نسبتبه سياستهاي حمايتي دولت از اقشار کمتربرخوردار واکنش انتقادي در پيش گرفتهاند. اوايل شهريور بود که رضا اردکانيان وزير نيرو از مصوبهاي خبر داد که تخفيف صددرصدي در قبض برق را براي مشترکان کممصرف بههمراه خواهد داشت. در طرح «برق اميد»، مشترکان برق خانگي در سه گروه کممصرف، خوشمصرف و پرمصرف قرار ميگيرند. بر اين اساس، مشترکان کممصرف از تخفيف صددرصدي در قبض برق بهرهمند ميشوند، از مشترکان خوشمصرف قدرداني ميشود و مشترکان پرمصرف نيز با انجام کارهايي از عنوان پرمصرف دور شده و به خوشمصرفها ميپيوندند.
دليل هدفگذاري مصرف برق بخش خانگي
اردکانيان راهحلهايي مانند نصب پنلهاي خورشيدي بر پشتبام واحد مسکوني را بهعنوان پيشنهادي براي کاهش مصرف برق گروههاي پرمصرف، پيشنهاد داده و گفته است: براي تحقق اين هدف به کساني که نياز مالي دارند وام کمبهره تعلق ميگيرد. منابع مالي طرح برق اميد از محل صرفهجوييهاي صورتگرفته براي توليد برق براي پوشش پيک مصرف در هر سال تامين خواهد شد. آمارهاي آژانس بينالمللي انرژي نشان ميدهد در سال 2017 مصرف سرانه برق در ايران بهطور متوسط 3.3 مگاوات بر ساعت بوده که نسبتبه ميانگين مصرف سرانه در سطح جهان يعني 3.2 مگاوات بر ساعت تا حدودي بالاتر و از متوسط کشورهاي خاورميانه يعني 4.1 مگاوات بر ساعت، پايينتر است. ايرنا پلاس نوشت؛ بر اساس آمارهاي آژانس بينالمللي انرژي، در سال 2017 مصرف برق بخش خانگي در ايران حدود 50 ميليون بشکه نفت بوده است. تفاوت اصلي مصرف برق در ايران و جهان را ميتوان در مصرفکنندگان نهايي اين انرژي مشاهده کرد. آمارهاي مصرف جهاني برق نشان ميدهد بخش صنعتي، بيشترين ميزان مصرف را به خود اختصاص ميدهد و پس از آن، مصرفکنندگان خانگي، تجاري و خدمات عمومي و ديگر بخشها قرار دارند. اين در حالي است که در ايران، مصرف برق مشترکان خانگي، در بسياري از سالها نزديک به مصرف بخش صنعتي بوده و پس از افت مصرف بخش صنعتي در سال 2015، از آن سبقت گرفته است. براساس آمارهاي آژانس بينالمللي انرژي، در سال 2017 مصرف برق بخش خانگي در ايران بيش از 7ميليون تن معادل حدود 50ميليون بشکه نفت بوده است.
33 درصد مصرف برق در بخش خانگي است
براين اساس در ايران، 33 درصد مصرف برق در بخش خانگي، 32 درصد بخش صنعتي، 17 درصد تجاري و خدمات عمومي، 16 درصد بخش کشاورزي و جنگلداري، حدود 2 درصد ديگر بخشها و کمتر از يک درصد در بخش حملونقل است.مقايسه الگوي مصرف برق ايران در بخشهاي مختلف با مقادير جهاني نشاندهنده الگوي متفاوت مصرف در کشورمان است. براساس آمارهاي مصرف جهاني، برق سهم بخش خانگي در مصرف اين انرژي بهطور متوسط حدود 27 درصد است. در نتيجه به نظر ميرسد سياستگذار با هدفگيري بخش خانگي بهدرستي بهدنبال ايجاد تغيير در مصرف برق بوده است.
کممصرفها چه کساني هستند؟
براساس آمار اعلامي محمدحسن متوليزاده، مديرعامل شرکت توانير، ميانگين مصرف برق مشترکان خانگي کل کشور، 157 کيلووات ساعت در ماه است و بهطور متوسط در کل کشور حدود 30 درصد از مشترکان برق در محدوده کممصرف، 15 درصد پرمصرف و 55 درصد در محدوده خوشمصرف قرار ميگيرند. خانوارهايي که مصرف برق ماهانه خود را به 100 کيلووات ساعت کاهش دهند، ميتوانند از تخفيف 100 درصدي بهاي برق يا برق مجاني استفاده کنند. بيشترين ميزان مصرف برق در خانوارها به يخچال، سيستم روشنايي و وسايل صوتي و تصويري تعلق دارد. در صورتي که خانوارها شيوه استفاده بهينه از اين وسايل را رعايت کنند، ميتوانند در گروه کممصرف قرار بگيرند و از برق رايگان بهرهمند شوند. درحاليکه رئيسجمهوري ذينفعان اين طرح را 30ميليون نفر اعلام کرده که که برخي رسانههاي اصولگرا اين آمار را زيرسوال بردهاند اما همايون حائري، معاون وزير نيرو گفته، برآوردهاي انجامشده براي اجراي طرح «برق اميد» نشان ميدهد هشتميليون و 500هزار مشترک خانگي شامل اين طرح ميشوند. اگر هر خانوار را حداقل سه تا چهار نفر در نظر بگيريم، تعداد 30ميليون نفر اعلامشده تطبيق مييابد. برآوردهاي انجامشده براي اجراي طرح «برق اميد» نشان ميدهد هشتميليون و 500هزار مشترک خانگي شامل اين طرح ميشوند.
ويلاها و خانههاي خالي، نه
در حالي روز گذشته يکي از رسانههاي اصولگرا انتقادهاي به طرح برق اميد مطرح کرده و نوشته بود در اين طرح ويلاها، واحدهاي مسکوني خالي از سکنه و سکونتگاههاي غيررسمي مشمول دريافت برق رايگان ميشوند که پيش از اين همايون حائري، معاون وزير نيرو تصريح کرده بود: طرح برق اميد براي مشترکان خانگي است که الگوهاي مصرف را رعايت ميکنند و شامل بخشهاي صنعت و کشاورزي نميشود. همچنين اين طرح شامل اقامتسراهاي گردشگري، هتلها و ويلاها و ساختمانهايي که مورد استفاده قرار نميگيرند، نخواهد شد. فارغ از اينکه يک مسئول بهصراحت اعلام کرده ويلاها مشمول دريافت برق رايگان نميشوند، ميتوان از اطلاعات سامانه شناسايي خانههاي خالي براي خارج کردن چنين خانههايي از شمول اين طرح اقدام کرد. عجيب است کساني که پيش از اين به دولت اتهامهايي بياساس همچون نئوليبرال و... را نسبت ميدادند، نسبت به سياستهاي حمايتي دولت از اقشار کمتر برخوردار چنين رويهاي را در پيش گرفتهاند.
برق رايگان مصرف را کاهش ميدهد؟
مصطفي رجبي مشهدي، معاون برنامهريزي امور اقتصادي شرکت توانير پيش از اين طرح برق رايگان را داراي هزينههاي کوتاهمدت و منافع بلندمدت معرفي کرده بود.به گفته وي، با اجراي اين طرح در کوتاهمدت بهدليل کاهش درآمد، هزينههايي به صنعت برق کشور وارد ميشود، اما در بلندمدت و با کاهش مصرف، سرمايهگذاري براي ساخت نيروگاههاي جديد و تاسيسات انتقال و توزيع کاهش خواهد يافت و ميتوان منابع بهدستآمده را به بخشهاي ديگر تزريق کرد.بااينحال، برخي اقتصاددانان معتقدند برق رايگان، عرضهکنندگان اين خدمات را با چالش مواجه خواهد کرد و از طرفي، به انگيزهاي براي افزايش مصرف گروههاي پرمصرف تبديل خواهد شد.علي سرزعيم، عضو هياتعلمي دانشگاه علامه طباطبايي در اين زمينه در صفحه شخصي خود در فضاي مجازي نوشته است: اگر آنطور که گفته شده مصرف کمتر از يک آستانه مشخص از پرداخت معاف شود، موجب نخواهد شد تا مصرف کمتر از آستانه تحريک شود تا به سطح آستانه برسد؟
افزايش صادرات برق ممکن ميشود؟
يکي از تحليلهايي که مطرح ميشود، بر اين استدلال استوار است که اگر تشويقهاي در نظر گرفته شده، موجب صرفهجويي قابلتوجه در مصرف برق شود، کشور ميتواند از محل صادرات برق، درآمد ارزي قابلتوجهي کسب کند. براساس آمارهاي وزارت نيرو، کل مصرف برق کشور در سال گذشته 271 تراوات ساعت بوده و طبق گزارههاي مصوبه بودجه سال جاري و گزارش مرکز پژوهشهاي مجلس، درآمد دولت از اين ميزان فروش برق به مردم 22.5 تريليون تومان بوده است.براساس قانون بودجه، دولت در نظر دارد در سال جاري 24تريليون تومان درآمد از محل فروش برق به مردم کسب کند که با احتساب نرخ آزاد دلار در روزهاي جاري، اين عدد به يک ميليارد دلار هم نميرسد.اگر ميزان مصرف داخلي برق ايران با تشويق مردم به رفتن در رديف کممصرفها فقط 10 درصد کاهش يابد، درآمدهاي صادرات برق ايران 3.3 برابر خواهد شد.اين در حالي است که کشورمان سال گذشته 8 تراوات برق صادر کرده و از اين محل چيزي حدود 800ميليون دلار درآمد کسب کرده است. يعني با وجود ميزان مصرف داخلي که نزديک به 34 برابر برق صادراتي است، درآمدهاي دولت از فروش داخلي و خارجي برق چندان تفاوتي نداشته است. اگر ميزان مصرف داخلي برق ايران با تشويق مردم به رفتن در رديف کممصرفها فقط 10 درصد کاهش يابد، درآمدهاي صادرات برق ايران 3.3 برابر خواهد شد و به عددي بيش از 2.5ميليارد دلار خواهد رسيد که از درآمدهاي کنوني دولت از کل فروش برق به مردم نيز بيشتر است.
