خداحافظ «توفیق»

حسن (دوزنده) توفيق برادر ارشد حسين و عباس (از نوه‌هاي خواهري حسين‌خان توفيق، بنيان‌گذار روزنامه توفيق در سال 1301)، متولد 11 اسفندماه 1304، در دبستان دارالفنون تا اخذ ديپلم متوسطه تحصيل کرد. سپس به دانشگاه تهران راه يافت و در رشته حقوق قضائي فارغ‌التحصيل شد. کارمند وزارت دارايي بود و مدتي در دانشگاه ملي (شهيد بهشتي فعلي) درس مي‌داد. حسن توفيق، از دوران محمدعلي توفيق (1322)، رسما به جمع طنزپردازان توفيق پيوست. از همان ابتدا نيز قدرت مديريت خودش را نشان داد و پس از برکناري سردبيران چپ‌گرا و متمايل به حزب توده، سردبيري توفيق را با همراهي برادرانش برعهده گرفت، اغلب کاريکاتورهاي روي جلد توفيق در دوره دوم و سوم، کار اوست. او در ابتدا با راهنمايي و همکاري روح‌ا... داوري، از کاريکاتوريست‌هاي متاخر توفيق، و سپس به‌صورت مستقل شروع به خلق آثار ماندگارش در هفته‌نامه مي‌کند. برگزاري اولين دوره کلاس‌هاي آموزشي کاريکاتور در ايران و سازمان‌دهي کردن تيم کاريکاتور توفيق، از نوآوري‌هاي حسن توفيق است. از ابتکارات متعدد حسن توفيق، تغيير امضاي کنايه‌آميز روي جلدش از حسن توفيق به اسدا... توفيق در شوخي با جدال‌هاي هرروزه کاشاني و مصدق درخصوص ملي شدن نفت بود که بازخورد بسيار زيادي در محافل سياسي داشت و سبب واکنش‌هاي مصدق شد. پس از توقيف توفيق (تيرماه 1350)، حسن و برادرانش بسيار کوشيدند تا راه‌گريزي براي انتشار مجدد بيابند، اما تلاش‌شان در عين حقانيت‌شان اثربخش نبود و توفيق، قرباني سياست‌هاي تلخ حاکميتي شد. او مدتي در ايران بود و سپس همراه خانواده راهي آمريکا شد و پس از چندي مجددا به ايران بازگشت.

مصالح کشور خط‌قرمز توفيق

نشريه توفيق، هفته‌نامه فکاهي و طنزآميز فارسي‌زبان کشور با حدود نيم قرن فعاليت از سال 1302 تا 1350 خورشيدي بود. اين مجله در شب‌هاي جمعه منتشر مي‌شد و در تاريخ طنز مطبوعاتي ايران يک نام معتبر و موثر شناخته مي‌شود. توفيق درباره مرام خودش و نشريه توفيق گفته بود: «در توفيق نوشته بوديم که پس از فروش پس گرفته مي‌شود و واقعا هم پس گرفتيم. البته جمع کثيري نمي‌آمد چون به لحاظ مالي برايشان صرف نمي‌کرد ولي بعضي براي خوشمزگي مي‌آمدند. توفيق به شکل حزب اداره مي‌شد. مرامنامه‌اي داشت که روي مخمل بزرگ سبزرنگي نوشته شده بود و البته سوگندنامه‌اي هم داشت. به اين معنا که هرکس مي‌خواهد در توفيق فعاليت کند، بايد آن را امضا کند و در مکتب توفيق گام بردارد و البته جز در راه مصالح ايران رفتار نکند. او ادامه داد: من در کار مطبوعاتي خودم، هيچ نوع پولي از کسي يا مقامي دريافت نکردم. زنده ياد سعيدي سيرجاني در «ته بساطِ» خود روايت مي‌کند که قرار بود پولي به مديران جرايد داده شود. وزير اطلاعات و جهانگردي مي‌گويد پول‌ها را پاکت گذاشتم و مديران را تک‌تک و به تفاريق صدا کردم. برخي تملق مي‌گفتند و بعضي حتي مبلغ بيشتري طلب مي‌کردند. فقط يک نفر قبول نکرد که آن حسن توفيق بود. او گفت که اگر مي‌خواهيد پول بدهيد که به مقامات حرفي نزنيم و اسائه ادب نکنيم که خلاف قانون است و اگر هم کمک هزينه است که مردم مجله ما را مي‌خرند و حتي زياد هم مي‌آيد. هميشه آرزو داشتم چند مدير روزنامه و مجله هم رفتاري مانند من داشتند. توفيق درباره مرام و زندگي خودش هم چنين توضيح داده بود: «من در زندگي نه تفريحات سالم کردم و نه تفريحات ناسالم. در همه زندگي‌ام، سيگار نکشيدم، ترياک مصرف نکردم. وقتي جوان بودم در جمعي وارد مي‌شدم که اکثريت‌شان نويسندگان بودند».