چگونه تهدید بحران کرونا را به فرصت تبدیل کنیم؟
يک استاد علوم رفتاري و سلامت روان دانشگاه علوم پزشکي ايران با اشاره به ماهيت بحران کرونا از منظر روانشناختي و برشمردن پيامدهاي جسمي و رواني ناشي از آن، در عين حال گفت: ذهن، توانايي و خلاقيت بشر به او اين فرصت را ميدهد که امکانات و ظرفيتهاي خود و پيرامون خود را براي بهتر شدن زندگي به خدمت گرفته و رشد و شکوفايي خود را رقم بزند. در واقع اين مساله رمز پيشرفت انسان بوده و ما نيز بايد با استفاده از خلاقيت و هوش خود بتوانيم در هر شرايطي بهترين تصميمات را اتخاذ کرده و اين آموزهها را در اختيار نسلهاي بعد قرار دهيم. علياصغر اصغرنژادفريد ضمن تعريف ماهيت بحران، با بيان اينکه بحران تعريف روشني داشته و قابلپيشبيني و کنترل نيست، اظهار کرد: طي بحران معمولا انسانها حس ميکنند کنترلي روي وضعيت ندارند و همين وضعيت آنان را دچار مشکل ميکند. وي با بيان اينکه شرايط بحران ميتواند فردي يا خانوادگي و يا اجتماعي و جهاني باشد، گفت: در بحران خطر تهديد وجود دارد و اين مساله باعث ميشود که تمام ظرفيتها براي مقابله با آن بسيج شود. به گفته وي، طي بحران غالبا انسانها غافلگير و سردرگم شده و براي پيشبرد امور به اطلاعات، تحليل و کمک و راهنمايي ديگران نياز دارند. علاوه بر آن افراد دچار اضطراب، استرس و نگراني شده، خوابشان به هم ميريزد و خلق و سيستم ايمني بدني آنها نيز دستخوش دگرگوني ميشود؛ در مجموع، بحران شرايط غافلگيرکننده بدي است که تمامي ابعاد وجودي افراد را دچار تغيير و تحول ميکند.
پيامدهاي جسمي ناشي از بحران
اين متخصص روانشناسي باليني با بيان اينکه بدن فرد در مواجهه با خطر و تهديد واکنش نشان ميدهد، گفت: اين واکنش در بعد جسمي باعث افزايش تپش قلب، نامنظم شدن ضربان قلب، افت يا افزايش فشار خون و سرگيجه و گرگرفتگي شده، در سيستم عضلات منجر به انقباض عضلات و بروز دردهاي مبهم و همچنين درد در قفسه سينه، ماهيچههاي پشت گردن و دور سر ميشود. در سيستم گوارش و تنفس نيز احساس درد، احساس خفگي و مشکل بلع و بعد از آن هضم غذا و احيانا دفع آن نيز از مشکلات ديگر است. وي ادامه داد: علاوهبر اينها، خواب افراد در زمان بحران دچار اختلال ميشود، کاهش کيفيت خواب، خواب نامنظم و يا ديدن خوابهاي بد برخي از اين اختلالات بوده، به گونهاي که فرد احساس ميکند آرامش و ترميم آنگونه که بايد اتفاق نميافتد. اصغرنژاد تحليل، ضعف و ناتواني توجه، تمرکز و حافظه فرد را از ديگر واکنشهاي بدن در زمان بحران و تهديد ناشي از آن بيان کرد و ادامه داد: حالتهاي فيزيولوژيک، ذهني و هيجاني مانند ترس، نگراني، اضطراب، برانگيختگي و آمادهباش همگي از علائم جسمي، ذهني و هيجاني است که در شرايط بحران و تهديد بروز پيدا ميکند.
تاثير شرايط بحران در روابط بين فردي
اين روانشناس با بيان اينکه شرايط موجود در روابط بين فردي انسان نيز تاثير ميگذارد، يادآور شد: خلق اصطلاحا مسري است؛ يعني من اگر بگويم و بخندم طرف مقابل هم احساس خوبي ميکند و اگر نگران، مضطرب و عصبي باشم، طرف مقابل هم خطر يا تهديد را حس ميکند و اين برانگيختگي او را هم نگران ميکند. بنابراين بروز بحران هم در سطح فردي، هم سطوح خانوادگي و اجتماعي و هم در روابط بين فردي تاثيرگذار بوده و به ايجاد احساس ناامني در افراد دامن ميزند. اين استاد دانشگاه با بيان اينکه افراد در زمان بروز تروما يا يک ضربه هيجاني تاثيرات متفاوتي را تجربه ميکنند، اظهار کرد: ممکن است بعد از تروما دچار بيخوابي، تحريکپذيري، برانگيختگي و گوش به زنگي و مانند آن شده يا بالعکس رشد بعد از تروما را تجربه کنند. درواقع ديدگاه، درک و جهان بيني فرد تغيير کرده و در سطح بالاتري رشد ميکند. مثلاً بعضي چيزها که برايش مهم بوده بيارزش شده و ارزشهاي اساسيتري در وجودش رشد ميکند که به آنها مي پردازد.
اين روانشناس با تاکيد بر اينکه اين شرايط ميتواند مانند يک سکوي پرش و فرصت به رشد و پيشرفت فرد منجر شود، اظهار کرد: به عبارت ديگر ميتوان از اين شرايط تهديد به عنوان فرصت استفاده کرد. بشر در طول تاريخ همواره در معرض تهديد بلاياي طبيعي همچون سيل و زلرله قرار داشته و در مقابل با شناسايي راهکارهاي مناسب آنها را مهار کرده، به عنوان مثال جريان آب و سيل را از طريق سد مهار کرده و در مواقع خشکسالي و کمآبي مورد استفاده قرار داده است. به گفته وي، ذهن، توانايي و خلاقيت بشر به او اين فرصت را ميدهد که امکانات و ظرفيتهاي خود و پيرامون خود را براي بهتر شدن زندگي به خدمت گرفته و رشد و شکوفايي خود را رقم بزند. در واقع اين مساله رمز پيشرفت انسان بوده و ما نيز بايد با استفاده از خلاقيت و هوش خود بتوانيم در هر شرايطي بهترين تصميمات را اتخاذ کرده و اين آموزهها را دراختيار نسلهاي بعد قرار دهيم.
تبديل تهديد بحران به فرصت
به گفته اصغرنژاد، واقعيت اين است که ما خيلي چيزها را انکار ميکنيم و اين روش بدي در برخورد با مشکلات محسوب ميشود، همه ما ميدانيم که پيش از ما ميلياردها ميليارد انسان بر روي کره زمين زندگي کرده و از دنيا رفتهاند و اين مساله خواه ناخواه براي ما هم اتفاق ميافتد، در حاليکه يادآوري اين مساله باعث برانگيختگي و آشفتگي خيليها ميشود. اين روانشناس با تاکيد بر اينکه فرصتها در اين دنيا بسيار محدود و زمان براي بهره برداري از آن کم است، ادامه داد: اگر خواهان کسب موفقيت، بر جاي گذاشتن آثاري ماندگار از خود و سربلندي در نزد خود، جامعه و خدا باشيم، بايد از شرايط موجود به درستي بهرهبرداري کنيم.
با خلق خوش خلاقيتها تقويت ميشود
وي خلق خوب را يکي از ويژگيهاي مهم در اين شرايط عنوان کرد و گفت: با خلق خوش خلاقيتها تقويت و شکوفا شده و راهکارهاي بهتر، مناسبتر و کاربرديتري پيدا ميشود. اصغرنژاد با تاکيد بر اهميت سختکوشي، تلاش و پشتکار در اين شرايط، اظهار کرد: اينکه فرد نااميد نشده و بپذيرد که زندگي مانند بازي فوتبال بازه زماني محدودي داشته که بايد تا ثانيه آخر تلاش کرد. بايد از فرصتها حداکثر استفاده را به عمل آورده و در لحظه زندگي کنيم تا بتوانيم با استفاه از فرصتها شرايط بحران را با نتيجه بهتري پشت سر بگذاريم. وي با بيان اينکه در بحران کرونا اغلب افراد بيش از خود نگران اطرافيان و ديگر افراد خانواده هستند، مطرح کرد: واقعيت اين است که اگر انسانها به تنهايي اين بحران را سپري کنند برايشان خيلي سخت نيست ولي ترس و نگراني بابت اينکه مبادا عامل انتقال بيماري به ديگران باشند، آزاردهندهتر است. بنابراين اين روزها فرصت مناسبي براي تقويت کنترل و مديريت فردي است، بهگونهاي که براي محافظت از اطرافيان و خانواده، فاصله خود را با آنها حفظ کنيم.
راهکاري براي مديريت شرايط بحران
اين استاد دانشگاه با اشاره به کنترل خواست در مبحث هوش هيجاني، اظهار کرد: هر فردي که بتواند ميل و خواست خود را به تاخير بيندازد، بر اين بعد تمرکز و تسلط بيشتري دارد. درباره بحران پيش رو همه ميدانيم که که قرار نيست عزيزانمان را تا ابد نبينيم، چراکه بحران کرونا نيز مانند هر بحران ديگري تمام ميشود و ما پدر و مادر و ساير عزيزان را به زودي ميبينيم. کنترل خواست و مديريت شرايط به نوعي کنترل خويشتن است مانند روزه گرفتن در ماه رمضان؛ به عبارت ديگر اين مساله باعث افزايش ظرفيت هوش هيجاني و کنترل بيشتر بر هيجانات و تکانههاي احساسي و ميلهاي وجودي ماست که قطعا سهم بزرگي در موفقيت افراد در دراز مدت ايفا ميکند. اصغرنژاد يکي از برکات بحران کرونا را مقوله قرنطينه خانگي مطرح کرد و به ايسنا گفت: در خانه ماندن و در پي آن برقراري ارتباطات و تعامل بيشتر افراد خانواده براي همفکري در مقابل تهديد کرونا، جزو خيرات اين بحران بود. افرادي که در حوزه ارتباطات و رسانه فعاليت ميکنند باورشان اين است که اعضاي خانواده مانند جزايري مجزا و جداگانه بوده که هريک کانال، شبکه، رسانه و موبايل خود را دارد و تا پيش از بروز بحران فعلي، افراد خانواده از هم فاصله زيادي گرفته بودند. بحران کرونا افراد خانواده را به اجبار در کنار هم قرار داد تا براي شکست دشمن در جبهه واحدي قرار گرفته و با همراهي، همفکري و تقسيم کار از خود و عزيزان خود مراقبت کرده و اينگونه انسجام بيشتري پديدار شد.
ضرورت تقويت تعاملات بين فردي
وي مهارت اساسي در اين شرايط را شيوه برقراري تعاملات بين فردي و ارتباطات انساني عنوان کرد و گفت: ساير موجودات نيز باهم در ارتباطند؛ ولي ارتباط ساير موجودات زنده بيشتر بر مبناي جنگ و گريز است. در اين ميان ويژگي خاصي انسان و وجهتمايز آن با ساير موجودات، مهارت مذاکره و گفتوگوست که از اين طريق به تفاهم ميرسند. اصغر نژاد با بيان اينکه مذاکره، مهارتها و روشهاي خاص خود را ميطلبد، گفت: براي مذاکره خوب ابتدا بايد شنونده خوبي بود و توجه و نگاه را در اولويت قرار داد؛ همچنين بايد براي طرف مقابل احترام و شأن خاصي قائل بود. اگر اين مهارتها را در کنار هم تقويت کنيم، راحتتر به موفقيت دست پيدا ميکنيم. همچنين براي دستيابي به تفاهم نياز است که خود و عزيزان خود را خوب بشناسيم و فعاليتهاي مشترک و لذت بخش مانند با هم ورزش کردن، با هم کتاب خواندن و با هم بازي کردن و کارهاي مشترک ديگر مانند آشپزي کردن و نظافت منزل را شناسايي کنيم، اين کارها در واقع فرصتي براي همدلي است. فرصتي است که بايد ياد بگيريم خود را به جاي ديگران بگذاريم و درک مناسبي از جايگاه و موقعيت آنها پيدا کنيم.اين عضو هيات علمي دانشگاه علوم پزشکي ايران با تاکيد بر اينکه اين مساله نه فقط در ايام قرنطينه که در مراحل بعدي و در طول زندگي نيز بسيار حائز اهميت است، اظهار کرد: اين شرايط اگر زمينه همدلي را پديد آورد، در حقيقت فرصتي ايدهآل و استثنايي به شمار رفته که ميتواند انسجام و يکپارچگي خانواده و مجموعههاي منسجم را براي رسيدن به هدفي مشترک به ارمغان آورده و تقويت کند.
