اینستکس؛ ناکافی برای بازگشت ایران به تعهدات
آرمان ملي- محمدحسين لطفالهي: رئيسجمهور فرانسه دوشنبه شب در تماس تلفني با حسن روحاني، خواستار بازگشت ايران به تعهدات برجامي شده و ابراز اميدواري کرده است که ايران از اقدامات جديد و مغاير با برنامه جامع اقدام عمل مشترک خودداري کند. اين درخواست در حالي مطرح ميشود که طي روزهاي گذشته اولين تبادل تجاري ايران و اروپا در قالب اينستکس عملي شده و کشورهاي اروپايي انتظار دارند در قبال راهاندازي اين کانال مالي، ايران دستکم به بخشي از تعهدات مندرج در برجام بازگردد. از مواضع دولتمردان ايراني اما برميآيد که چنين خواستهاي را منطقي نميدانند و راهاندازي کانال مالي اينستکس را تنها «مقدمهاي براي اجراي تعهدات اروپا» ارزيابي ميکنند. رئيسجمهور ايران شامگاه دوشنبه در پاسخ به درخواست امانوئل مکرون، گامهاي اوليه برداشته شده در راستاي برقراري سازوکار اينستکس را مثبت ولي ناکافي برشمرده و گفته بود: «اين مسير نبايد تنها منحصر به کالاهاي پزشکي و غذايي باشد و بايد بتوانيم از آن براي تامين تمامي نيازمنديهاي کشورمان استفاده کنيم».
سخنگوي وزارت خارجه ايران معتقد است که «اينستکس فينفسه تعهدي به حساب نميآيد» و ايجاد شده است که راهي براي اجراي تعهدات يازدهگانه اروپا در توافق هستهاي وين بگشايد. منابع ديپلماتيک ايران نيز حاضر به پاسخگويي مستقيم در خصوص احتمال بازگشت به تعهدات برجامي در صورت فعالسازي کامل اينستکس نيستند اما علي نجفيخوشرودي، عضو کميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس شوراي اسلامي تأکيد دارد که همه چيز به کارايي اينستکس و نقش اين کانال مالي در تأمين نيازهاي اساسي ايران بستگي دارد. او به «آرمان ملي» ميگويد: «ايران حسننيت خود را در توافق هستهاي نشان داده، يک سال صبر استراتژيک پيشه کرده و سپس براساس بندهاي 26 و 36 برجام گامهايي را در راستاي کاهش تعهدات در قابل اجرايي نشدن تعهدات طرف مقابل برداشته است. حال اگر سوال اين است که آيا با اجرايي شدن اينستکس ايران به تعهدات خود بازخواهد گشت يا خير بايد تصريح کرد که همه چيز بستگي به اين دارد که اينستکس تا چهاندازه ميتواند به اجرايي شدن تعهدات کشورهاي اروپايي در قبال ايران کمک کند». اين نماينده پارلمان ميافزايد: «فلسفه پذيرش توافق هستهاي از سوي جمهوري اسلامي، انتفاع اقتصادي و تحريمشکني بوده و اگر قرار باشد ايران انتفاعي از وجود اين توافق نداشته باشد، وجود آن موضوعيت ندارد». به گفته نجفيخوشرودي، يکي از اقداماتي که ميتواند اينستکس را به ابزاري موثر براي اجراي تعهدات اروپا تبديل کند اضافه شدن بحث فروش نفت و ديگر کالاهاي مشمول تحريمهاي ايالات متحده است. روسيه نيز از موضع دولت ايران در قبال اينستکس و ناکافي بودن آن حمايت ميکند. نماينده دائم روسيه نزد سازمانهاي بينالمللي در وين ضمن تأکيد بر صحيح بودن اظهارات رئيسجمهور ايران درباره اينستکس مينويسد: «علاوه بر نکاتي که رئيسجمهور ايران گفت بايد توجه داشت که هنوز بسياري از کشورهاي عضو اتحاديه اروپا در اينستکس مشارکت ندارند». ميخائيل اوليانوف تأکيد ميکند «گسترش دادن دامنه مشارکت کشورهاي عضو اينستکس به فراتر از مرزهاي اتحاديه اروپا به نفع همه است. اگر اينطور بشود، در آن صورت دورنماي بازگشت ايران به پايبندي کاملش به برجام بسيار روشنتر خواهد بود».
آينده برجام
بهرغم تمام مشکلاتي که در روابط ايران با اروپا وجود دارد اما تحرکات دو طرف نشان ميدهد که هيچکدام مايل نيستند که اين مشکلات افزون شده و تنشها افزايش يابد، به همين دليل نيز تصور عمومي بر آن است که به احتمال بسيار توافق هستهاي به همين شکل و صورت کنوني تا زمان برگزاري انتخابات رياستجمهوري آمريکا پايدار خواهد ماند. رضا حجتشمامي، کارشناس مسائل بينالملل در اين باره به «آرمان ملي» ميگويد: «تا پيش از شيوع کرونا در ايالات متحده اين گمانه بسيار محتمل بود که دونالد ترامپ به دليل عملکرد اقتصادي مثبتي که بر جاي گذاشته، ميتواند در برابر رقيب دموکرات خود به پيروزي دست يابد اما با شيوع کرونا و تبعات اقتصادي سهمگيني که اين بيماري برجاي گذاشت و ميگذارد، اکنون جو بايدن از شانس خوبي براي شکست دادن ترامپ برخوردار است. با توجه به اينکه بايدن و ديگر دموکراتها وعده بازگشت به توافق هستهاي را دادهاند، منطقي است که هم ايران و هم کشورهاي اروپايي مايل باشند توافق هستهاي را به همين صورت کنوني و در حالت فريز نگه دارند تا تکليف آن انتخابات مشخص شود». او با اشاره به مسأله اينستکس و درخواست اروپا براي بازگشت ايران به تعهدات هستهاي ميافزايد: «اجراي کامل اينستکس هم نميتواند مشکلات ايران را برطرف کرده و تهران را قانع کند که تعهدات خود را در قالب برجام به طور کامل اجرا کند. مشکل هم به نبود اراده سياسي در کشورهاي اروپايي بازنميگردد؛ چراکه بهرغم وجود اين اراده در اروپا براي اجراي تعهدات برجامي، توان اقتصادي اين کار در کشورهاي اروپايي وجود ندارد». رضا حجتشمامي معتقد است در عصر مدرن و با وجود خصوصيشدن بسياري از صنايع هنوز دولتها حرف اول را ميزنند اما منافع اقتصادي دولتهاي اروپايي در تجارت با آمريکا بهاندازهاي است که از دست دادن آن ميتواند مشکلاتي جدي ايجاد کند». آنچه روشن است آنکه اگر اروپا زير بار ارجاع پرونده ايران به شوراي امنيت نرود و تهديدهاي آمريکا را تا زمان برگزاري انتخابات رياستجمهوري در اين کشور تحمل کند، ميتوان اميدوار بود که پيروزي احتمالي رقيب ترامپ، بنبست روابط ايران و آمريکا را بشکند و برجام با برخي تغييرات به مسير طبيعي خود بازگردد.
