تلاش اروپا برای نجات برجام
آرمان ملي: کشورهاي اروپايي همکار ايران در توافق هستهاي وين در راستاي تلاش براي زنده نگهداشتن اين توافق، روز سهشنبه (12 فروردين) از انجام موفقيتآميز اولين مبادله تجاري در چارچوب اينستکس خبر دادند. براساس بيانيه صادره از سوي دولتهاي اروپايي طي اين معامله، تجهيزات پزشکي به ايران ارسال شده است. پس از خروج غيرقانوني ايالات متحده از برجام، کشورهاي اروپايي متعهد شدند تا با تحريمهاي يکجانبه آمريکاييها عليه جمهوري اسلامي ايران مقابله کنند و در همين راستا وعده ايجاد سازوکاري ويژه براي تجارت با ايران به نام SPV را مطرح کردند. تاريخهاي مختلفي براي آغاز به کار اين سازوکار مطرح شده ولي هر بار با خلف وعده اروپاييها اجرايي شدن اين ابزار مالي به تعويق افتاده تا سرانجام در بهمن ماه 1397، به جاي SPV که به نوعي شبيه سازوکار عبور از تحريمهاي کوبا بود، ابزار حمايت از مبادلات تجاري ميان ايران و اروپا موسوم به اينستکس در روز پنجشنبه 11 بهمن 1397 رسما توسط وزراي امور خارجه سه کشور فرانسه، آلمان و انگلستان ثبت شد. طي يک سال و دو ماه گذشته تلاشهاي زيادي در جريان بوده تا اين ابزار مالي فعال شده و ايران بتواند بخشي از نيازهاي خود را تامين کند، با اين وجود کارشکنيهاي دولت ترامپ و تشديد تحريمها عليه ايران مانع از آن شده بود که اين مهم به سرانجام برسد. بهرغم همه اين مشکلات، در فروردين ماه 1398 هايکو ماس، وزير امور خارجه آلمان اعلام کرد اولين مبادله تجاري در قالب اينستکس با موفقيت انجام شده و کالاهاي خريداري شده از سوي ايران، اکنون در تهران است. در بيانيه وزارت امور خارجه آلمان نيز اين کالاها، «تجهيزات پزشکي» اعلام شده است. کشورهاي انگلستان و فرانسه نيز با صدور بيانيههايي جداگانه، موفقيتآميز بودن اين مبادله تجاري را تاييد کردند. آلمان ميگويد اينستکس و نظير ايراني آن ميکوشند ضمن انجام مبادلات تجاري بيشتر، راههايي براي تقويت اين مکانيسم نقل و انتقال مالي بيابند. انجام اين مبادله تجاري اتفاقي مثبت است اما با اين وجود اينستکس هنوز با انتظارات ايران فاصلهاي جدي دارد. «ميخائيل اوليانوف»، نماينده روسيه در سازمانهاي بينالمللي مستقر در وين در توئيتي که بعدازظهر چهارشنبه منتشر کرده، ابراز اميدواري کرده است که سازوکار اينستکس، شامل کالاهاي تحريمي نيز بشود. او در توئيت خود نوشته است: «سه کشور اروپايي تاييد کردهاند که اينستکس با موفقيت اولين تراکنش خود را انجام داده است (صادرات کالاهاي درماني از اروپا به ايران). تبريک ميگويم. با نگاه به کوويد-19، عالي خواهد شد که اينستکس به سرعت به سوي تراکنشهاي مربوط به کالاهاي قابل تحريم حرکت کند و از مرزهاي اروپا فراتر رود.»
بياطلاعي آمريکا
روزنامه آمريکايي والاستريت ژورنال در گزارشي به انتشار برخي جزئيات از اولين تراکنش مالي ميان اروپا و ايران تحت سامانه مالي اينستکس اشاره کرد. در اين گزارش آمده است: «جزئيات اندکي درباره اين تراکنش مالي ارائه شده اما افراد نزديک به اين موضوع اعلام کردهاند تجهيزات فروخته شده مربوط به درمان بيماريهاي خوني بوده که از يک شرکت آلماني خريداري شده و چندين ماه نهايي شدن اين معامله به طول انجاميده است». براساس اعلام اين افراد، ارزش مالي اين قرارداد تقريبا 500 هزار يورو (548 هزار دلار) بوده است و تجهيزات فروخته شده هيچ ارتباطي به همهگيري ويروس کرونا ندارد. ساز و کار مالي اينستکس در ژانويه سال 2019 (دي ماه 1397) توسط سه کشور اروپايي انگليس، فرانسه و آلمان راهاندازي شده است. هدف از ايجاد اين ساز وکار مالي حفظ کردن تراکنشهاي تجاري با ايران بوده تا ايران نيز به شرايط درج شده در توافق هستهاي سال 2015 (برجام) پايبند بماند. براساس گفته يک مقام که روزنامه والاستريت ژورنال هيچ اشارهاي به هويت اين مقام نکرده، مقامات آمريکايي تنها پس از آنکه اين تراکنش به پايان رسيده و پيش از اعلام رسمي آن، درباره آن مطلع شدهاند.
اينستکس «بيخطر» خوب است
انتظار ميرفت واشنگتن جبههگيري جدي در مقابل اين مبادله تجاري داشته باشد اما يکي از سخنگويان وزارت امور خارجه آمريکا در پاسخ به «المانيتور» ميگويد تا زماني که اينستکس تحريمهاي آمريکا را نقض نکند و پول نقد در اختيار ايران قرار ندهد، کاخ سفيد مشکلي با اين مکانيسم مالي ندارد. واضح است که اروپا توان مقابله جدي با تحريمهاي ايالاتمتحده را ندارد و از سوي ديگر اختلافات جدي تهران و بروکسل در برخي مسائل مهم جهاني هنوز پابرجاست اما با اين حال برجام و مسائل جانبي آن نظير اينستکس باعث شده است که براي اولين بار پس از پايان جنگ جهاني دوم، شکاف سياسي ميان دو سوي آتلانتيک شکل گيرد و آمريکا قادر به اجماعسازي عليه کشوري خاورميانهاي نباشد. «گاي فورهفشتات» نخستوزير سابق بلژيک و نماينده طيف ليبرال در پارلمان اروپا در اين خصوص ميگويد: «اين اولين بار پس از گذشت 70 سال اتفاق ميافتد که شکاف سياسي عميقي ميان دو سوي آتلانتيک شکل گرفته و آمريکا و اروپا بهطور جدي در مسالهاي به اختلاف در نظر و عمل دچار شدهاند.»
