زمینلغزشها را جدی بگیریم!
عضو انجمن مخاطرهشناسی ایران با اشاره به وقوع بیش از ۱۰۰۰ زمینلغزش در لرستان طی سیل اخیر، خطرات این پدیده و عوامل آن را توضیح داد و بر اقدام فوری پیش از بارندگی بعدی تاکید کرد. مسعود مجرب، زلزلهشناس عضو انجمن مخاطرهشناسی ایران، با اشاره به وقوع بیش از 1000 زمینلغزش در استان لرستان طی سیل اخیر به «مهر» گفت: برای اینکه زمینلغزش و احتمال آن در یک محل مشخص را بررسی کنیم باید عوامل ذاتی و محرک را در نظر بگیریم. از عوامل ذاتی میتوان توپوگرافی و شیب دامنه را مثال زد که مثلا در البرز و زاگرس این عوامل را داریم، چون دامنهها پرشیب هستند. عامل ذاتی دیگر جنس است، یعنی لایههای زمین که احتمال دارد در اثر عوامل محرکی مثل بارندگی تحریک شوند و در اثر چکانش بلغزند. در البرز و زاگرس و دامنههای دیگری که در ایران مرکزی داریم، میتوان این عوامل را دید.
عوامل محرک در زمینلغزش
مجرب ادامه داد: از عوامل محرک میتوان زلزله و بارندگی را نام برد که هر کدام با سازوکار خود میتوانند دامنهها را تحریک کنند. تغییر کاربری هم یکی دیگر از این عوامل است، یعنی با تغییر کاربری احتمال لغزش زمین زیاد میشود. عوامل دیگری هم هست و ترکیبی از اینها را هم میتوان درنظر گرفت.
وی در پاسخ به این پرسش که طی سیل اخیر در لرستان چه اتفاقی افتاده، گفت: سابقه زمینلغزشهای کشور را که میبینیم در زاگرس و البرز توزیع لغزش داشتهایم و بزرگترین زمینلغزش عالم با وسعت حدود ۱۵۵کیلومتر مربع در سیمره اتفاق افتاده است. سیمره نزدیک پلدختر است. سن این زمینلغزش حدود ۹ تا ۱۰هزار سال است که در اثر یک زلزله بزرگ اتفاق افتاده است. تودهای که لغزیده تا ۲۰کیلومتر حرکت کرده است و روی گوگلارث هم دیده میشود، یعنی منطقهای است که پتانسیل زمینلغزش را دارد. بعد از زلزله سرپل ذهاب هم زمینلغزش ملهکبود را داشتیم که زمیللغزش بزرگی بود.
لزوم توجه به زمینلغزشها
عضو انجمن مخاطرهشناسی ایران افزود: خیلی جاها هم هست که لغزشها بعد از یک عملیات عمرانی اتفاق میافتند، یعنی دامنهها آماده هستند و با یک عامل محرک که میتواند انفجار، زلزله، بارندگی یا حتی تردد خودروها باشد لغزیده میشوند و به سمت پایین میآیند. مجرب تصریح کرد: متاسفانه کشور ما خیلی پتانسیل لغزش دارد اما چون سیل و زلزله بااهمیتتر بوده چندان به آن توجهی نشده است. خیلی از شریانهای حیاتی ما دچار آسیب شدهاند و هنوز هم ما از روشهای عمرانی برای پایدارسازی استفاده میکنیم. یعنی یک زمینشناس مهندس که آگاه باشد نمیرود مثل یک مریض منطقه را معاینه بالینی کرده و تجویز کند و خوبش کند. وی تاکید کرد: معمولا سازوکار ما این است که سریع یک دیوار حائل بچینیم و راهکارهای عمرانی اینچنینی را دنبال میکنیم که خیلی وقتها هم بیفایده است در حالی که شاید یک راهکار ساده زمینشناسی داشته باشد و حل شود. نمونه بارزش در محور ساری ـ کیاسر با زمینلغزشی روبهرو بودیم که جلوی آن مرتب دیوار میگذاشتند اما لغزش آن را هل میداد و جلو میبرد. عامل این لغزش، آب زیرزمینی بود و لایههای سست سازند شمشک، کافی بود آنجا یک زهکش درست
میکردند و آب را از زمینلغزش دور میکردند و میایستاد و لزومی نداشت هزینههای هنگفت شود.
ضرورت اصلاح در رویکردها
عضو انجمن مخاطرهشناسی ایران ادامه داد: رویکرد ما برای لغزش رویکرد کاملا سنتی و استفاده از روشهای صرفا عمرانی است و آسیب آن را هم میبینیم. بعد از یک بارندگی بنا به دلایل زیادی دچار لغزش میشویم. تعیین محل روستاهای ما ایراد دارد، پوشش گیاهی را از دست میدهیم و... در شمال کشور خیلی از لغزشها به خاطر این است که ریشه درخت که خودش عامل تقویت زمین است از بین بردهایم و این لغزشها را تشدید میکند و شریانهای حیاتی را تحتتاثیر قرار میدهد. مجرب اظهارداشت: عاملی بهنام ضریب ایمنی وجود دارد که براساس فرمول ریاضی نیروهای مقاوم به نیروهای محرک محاسبه میشود. در طبیعت ضریب ایمنی همهچیز یک است. هرگاه که نیروی محرک، اندکی بیش از نیروهای مقاوم شود دامنهها میریزند. وی هشدار داد: در مناطق سیلزده باید ببینیم تحمل زمین ما چقدر است. آیا بارندگی که اتفاق افتاد نیروهای مقاوم را کم کرد؟ آیا نیروهای محرک قویتر شدهاند و بعد از یکبارندگی چند درصد اینها پتانسیل این را دارند که ضریب ایمنی را زیر یک بیاورند. هرجا ضریب ایمنی به عددی زیر یک بیاید لغزش اتفاق میافتد تا تعادل برقرار شود و ضریب ایمنی یک شود.
زاگرس لرزهخیز است
عضو انجمن مخاطرهشناسی ایران در پاسخ به اینکه پس از این لغزشها در بارندگی بعدی چه اتفاقی در لرستان میافتد، گفت: نخستین چیزی که باید در نظر داشته باشیم این است زمین سستتر شده است. ممکن است سطح آب زیرزمینی تغییر کرده باشد. ممکن است پاشنه لغزشها و دامنهها شسته شده باشند. چرا تا سیل بعدی صبر کنیم؟ زاگرس لرزهخیز است. ممکن است یک زلزله مثل زلزله سیلاخور یا ناغان یا زلزله اخیر در سرپل ذهاب رخ بدهد و خیلی از این دامنهها میلغزد و پایین میآید. مجرب یادآور شد: زمینلغزش بزرگ سیمره نشانگر سبقه لغزشی آن نقطه است. اینجا منطقه پرپتانسیلی است و اینطور نیست که دامنه لغزشی آنجا تحریک نشود و خطر لغزش نباشد. اتفاقا این خطر بسیار زیاد است.
انجام اقدامات در سطح محلی و ملی
وی در پاسخ به اینکه برای مقابله با این خطر چه کار میشود کرد، گفت: دو دسته اقدامها در سطح محلی و ملی داریم. خوشبختانه برای زلزله نقشههای پهنهبندی داریم. اولا که نقشه پهنهبندی زمینلغزش با مقاصد کاربری عمرانی در کشور نداریم و در اولین قدم نیاز است این نقشهها تهیه شود. البته اینها بعد از اقدامات اولیه برای آن محل خاص است و برای کل کشور انجام میشود. مثلا دستورالعملی بهتازگی برای سازمان برنامه بودجه منتشر کردیم که مربوط به مخاطرات برای تونلهاست و یک فصل بزرگ مختص لغزش دارد. عضو انجمن مخاطرهشناسی ایران یادآور شد: در سطح ملی آییننامه ۲۸۰۰ را داریم که نقشه پهنهبندی دارد ولو ناقص. همه قائلیم که این ناقص است و فقط برای ساختمانسازی معمولی به درد میخورد و اگر کسی بخواهد سازه مهم بسازد باید برود طیف ویژه ساختار درست کند که تحلیل خطر را دقیق انجام دهد. اما به هر حال در همان آییننامه که تهیه کردیم فصل مفصلی از زمینلغزش هست. مجرب تاکید کرد: مهندس عمران ما وقتی میخواهد سازهای را جانمایی و مکانیابی کند، اولین کارش این است که جای پرخطر برای ساخت سازه نروند و دید کاهش ریسک داشته باشد. دوم اینکه اگر
میخواهد سطح کوچکتری را مورد مطالعه قرار دهد باید برای آن ریزپهنهبندی داشته باشیم و قبل از اینکه بخواهد اتفاقی بیفتد در سطح محلیتر پهنهبندی کنیم.
وی ادامه داد: اما در موضوع مورد بحث ما، یعنی جایی که دیگر زمینلغزش اتفاق افتاده است، به آن بزرگ مقیاس و محلی میگوییم. در این مورد اول باید مثل بیماری که به پزشک مراجعه کرده، ببینیم عامل لغزش آب بوده یا جنس یا لایه ضعیف و چکانش این لغزش با زلزله بوده یا انفجار یا ترکیبی از این عوامل؟ باید مطالعهای انجام شود که ساده هم هست، اولین کار زمینشناسی عمومی معمولی است و بعد زمینشناسی مهندسی، بعد انجام عملیات ژئوفیزیک برای اینکه سطح لغزش را پیدا کنیم. اگر سطح لغزش را پیدا نکنیم هر علاجی بدهیم افاقه نمیکند. بعد باید چند گمانه بزنیم و بعد پایش کنیم. اگر پایش نکنیم، چطور بفهمیم سیستم نگهداری که طراحی کردیم، هرچه که هست، چطور عمل کرده است. بعد وقتی که حرکت محو شد و زمین پایدار شد میتوانیم بگوییم در پایدارسازی موفق بودهایم.
ضرورت شناساییهای اولیه
عضو انجمن مخاطرهشناسی ایران هشدار داد: با توجه به زمان محدودی که تا سیل بعدی داریم حداقل این است که شناسایی و اقدامهای اولیه را انجام دهیم. آنوقت حتی ممکن است تشخیص دهیم که یک نقطه خاص، دیگر محل سکونت نیست و مردم باید جانشان را بردارند و بروند. مجرب یادآور شد: دوم می۲۰۱۴ یک زمینلغزش در روستای ارگو در بدخشان افغانستان رخ داد که طی آن 400خانه دفن شدند و زیر دهها متر خاک ۲۷۰۰نفر کشته شدند بدون اینکه یک جسد پیدا شود. اگر عکس ماهوارهای آنجا را ببینید، یک مهندس زمین از هر نوع که باشد، وقتی نگاه کند میتواند قبل از این لغزش، لغزشهای قدیمیتری هم ببیند. طبیعتا نخستین پرسش این است که با وجود این سابقه برای چه اینجا ساختوساز کردهاند و یک روستا را این همه گسترش دادهاند که در قرن بیستویکم ۲۷۰۰نفر دفن شوند؟ مجرب با تاکید بر اهمیت مکانیابی درست تصریح کرد: پهنه شمال تهران پهنه لغزشی است اما روی بزرگترین زمینلغزشی که در گذشته در دامنه شمال تهران رخ داده دانشگاه واحد علوم و تحقیقات را ساختهایم و آن را دقیقا روی این زمینلغزش گذاشتهایم. وقتی حرف از مکانیابی میزنیم یعنی این. یعنی مطالعه نکردهایم و الان
دیگر نمیشود جلویش را گرفت و تمام شده است.
