زمستان و پاییز در انتظار پایداری گاز
این در حالی است که مسئولان وعده دادهاند که امسال زمستان نه مشکل تامین برق و نه گاز را خواهیم داشت. اما برخی کارشناسان تحقق این وعده را با وجود حملات گسترده ماههای قبل به تاسیسات گاز و خروج ۲۳۰ میلیون مترمکعب از مدار تولید در منطقه پارس جنوبی را رویکردی غیرممکن و حداقل بسیار دشوار میدانند.
گستردگی توزیع گاز
حسن مرادی نماینده اسبق مجلس در گفتوگو با «آرمان ملی» درباره وضعیت مدیریت شبکه گاز کشور، با اشاره به شرایط پیچیده تولید و توزیع انرژی گفت: باید توجه داشت که مدیریت شبکه گاز با یک ساختار ثابت و ساده مواجه نیست، بلکه با فرآیندی زنده، پویا و دائماً در حال توسعه روبهروست؛ فرآیندی که در آن همزمان باید تولید، انتقال، توزیع و توسعه زیرساختها با هم پیش برود. او افزود: شبکه گاز ایران از جمله گستردهترین شبکههای گازرسانی در منطقه و حتی در مقایسه با بسیاری از کشورهاست. در ایران گازرسانی فقط محدود به کلانشهرها و مراکز جمعیتی اصلی نبوده، بلکه طی سالهای گذشته تا دورترین نقاط و روستاهای کشور نیز امتداد یافته است. همین گستردگی، هرچند یک دستاورد مهم در حوزه عدالت زیرساختی به حساب میآید، اما بار عملیاتی سنگینی نیز بر دوش صنعت گاز گذاشته است. مرادی در ادامه گفت: وقتی دامنه پوشش شبکه این اندازه وسیع میشود، طبیعی است که نگهداشت، تنظیم فشار، پایداری انتقال و هماهنگی میان تولید و مصرف دشوارتر شود؛ بنابراین هر توسعهای در شبکه، اگر همزمان با تقویت ظرفیت تولید و انتقال همراه نباشد، میتواند به ایجاد فشار مضاعف بر سیستم منجر شود. به همین دلیل نباید تنها به ظاهر توسعه نگاه کرد، بلکه باید دید این توسعه تا چه اندازه با امکانات فنی و ظرفیتهای جدید تولید همراه شده است.
سهم فاز یازده در تامین گاز
او افزود: در سالهای گذشته یکی از عوامل اصلی بروز تنگنا در تأمین گاز این بود که برخی پروژههای مهم توسعهای هنوز به بهرهبرداری کامل نرسیده بودند. در این میان، موضوع فاز یازده پارس جنوبی اهمیت ویژهای داشت، چراکه این فاز میتوانست بخشی از فشار موجود بر شبکه را کاهش دهد و امکان تأمین پایدارتر را فراهم کند. وقتی چنین پروژههایی با تأخیر وارد مدار میشوند، طبیعتاً اثر آن در کل زنجیره تأمین احساس میشود. این نماینده ادوار مجلس اضافه کرد: نباید فراموش کرد که صنعت گاز ایران به شدت به توازن میان تولید و مصرف وابسته است. اگر مصرف پیوسته افزایش پیدا کند و در مقابل، توسعه میادین، تکمیل فازهای جدید و تقویت خطوط انتقال با همان سرعت پیش نرود، نتیجه آن در زمستان و دورههای اوج مصرف آشکار میشود؛ بنابراین بخشی از مشکلاتی که در سالهای قبل تجربه شد، بیش از آنکه ناشی از یک عامل مقطعی باشد، به انباشت فشار در شبکه و فاصله میان توسعه مصرف و رشد واقعی ظرفیت تولید بازمیگشت. او تاکید کرد: البته امید است با وجود ورود فاز یازده در زمستان سال گذشته امسال وضعیت مناسبتری باشد.
جمعیت، توزیع و مصرف
مرادی اضافه کرد: یکی از ویژگیهای شبکه گاز کشور این است که همزمان با بهرهبرداری روزمره، توسعه آن نیز متوقف نشده است. یعنی از یکسو شبکه باید پاسخگوی نیاز فعلی مردم، صنایع و نیروگاهها باشد و از سوی دیگر، گازرسانی به مناطق جدید و روستاهای دورافتاده نیز ادامه پیدا کند. این وضعیت، شبکه را در معرض فشار مضاعف قرار میدهد، زیرا توسعه دائمی بدون تأمین پشتوانه کافی، اداره سیستم را پیچیدهتر میکند. او افزود: وقتی گفته میشود شبکه گاز یک فرآیند زنده است، منظور دقیقاً همین است که با ساختاری ایستا روبهرو نیستیم. هر روز بخشی به آن اضافه میشود، مصرف در بخشهای مختلف تغییر میکند، الگوی استفاده از انرژی دگرگون میشود و نیازهای جدیدی شکل میگیرد. در چنین شرایطی، مدیریت شبکه مستلزم آیندهنگری، سرمایهگذاری مستمر و تصمیمگیری هماهنگ در بخشهای مختلف است. این نماینده اسبق مجلس اضافه کرد: در تحلیل وضعیت گاز کشور باید از نگاههای سادهانگارانه فاصله گرفت. گاهی تصور میشود اگر در یک دوره اختلالی رخ داده، حتماً ضعف صرف مدیریتی علت آن بوده است، در حالی که واقعیت میتواند ترکیبی از محدودیت تولید، توسعه همزمان شبکه، رشد مصرف، فشار فصلی و حتی موانع ناشی از تحریم باشد، اما این مجموعه عوامل در کنار هم، تصویری واقعیتر از وضعیت صنعت گاز ارائه میکند. مرادی گفت: البته این توضیحات به معنای نادیده گرفتن مسئولیت مدیران نیست. مدیریت در چنین شرایطی باید بتواند از قبل برای دورههای اوج مصرف برنامهریزی کند، ظرفیتهای اضطراری را فعال نگه دارد، الگوی مصرف را کنترل کند و از همه مهمتر، میان توسعه شبکه و افزایش واقعی عرضه توازن برقرار سازد. اگر این توازن برقرار نشود، حتی با وجود تلاشهای گسترده، احتمال بروز مشکل همچنان باقی خواهد ماند.
ضرورت مدیریت کارآمد
او افزود: نکته مهم این است که امروز با ورود بخشی از تولیدات جدید، بهویژه در میدانهای مهم گازی، انتظار میرود فشار سابق تا اندازهای کاهش پیدا کند. اما این موضوع تنها زمانی میتواند به حل پایدار مشکل منجر شود که در کنار آن، نگاه راهبردی به مصرف نیز وجود داشته باشد. نمیتوان تنها با اتکا به افزایش تولید، همه مسائل را حل کرد، زیرا اگر مصرف همچنان بدون کنترل رشد کند، دوباره همان ناترازی در شکل دیگری ظاهر خواهد شد. این نماینده ادوار مجلس اضافه کرد: ایران به دلیل برخورداری از شبکه وسیع گازرسانی، ناگزیر است به مسئله تابآوری زیرساختی نیز با حساسیت بیشتری نگاه کند. هرگونه فشار خارجی، آسیب به تأسیسات یا محدودیت در سرمایهگذاری میتواند آثار خود را سریعتر در شبکهای با این ابعاد نشان دهد. از این رو، حفظ پایداری شبکه تنها به تولید بیشتر وابسته نیست، بلکه به کیفیت حکمرانی انرژی، نگهداشت زیرساختها و برنامهریزی دقیق برای شرایط بحرانی نیز بستگی دارد. مرادی در ادامه گفت: اگر بخواهیم از تجربه سالهای گذشته درس بگیریم، باید بپذیریم که توسعه کمی شبکه بهتنهایی کافی نیست. اینکه گاز به مناطق بیشتری برسد، اتفاقی مثبت و ضروری است، اما این توسعه زمانی موفق تلقی میشود که همزمان ظرفیت تأمین، انتقال و پشتیبانی فنی نیز ارتقا پیدا کند. در غیر این صورت، توسعهای که قرار است رفاه ایجاد کند، ممکن است خود به منشأ فشارهای تازه بر شبکه تبدیل شود. او افزود: مسئله گاز در کشور تنها یک موضوع فنی نیست، بلکه به یکی از مسائل مهم حکمرانی اقتصادی و زیرساختی تبدیل شده است. از یک سو خانوارها به این شبکه وابستهاند، از سوی دیگر صنایع و نیروگاهها نیز بر پایه آن فعالیت میکنند؛ بنابراین هر اختلال در این بخش، دامنهای فراتر از یک مشکل خدماتی پیدا میکند و میتواند بر تولید، معیشت و حتی ثبات اقتصادی اثرگذار باشد. این نماینده اسبق مجلس اضافه کرد: به همین دلیل باید نگاه تصمیمگیران به حوزه گاز، نگاهی فرابخشی و بلندمدت باشد. اگر توسعه میادین، نوسازی تأسیسات، تقویت خطوط انتقال و مدیریت مصرف به صورت همزمان دنبال نشود، امکان بازگشت مشکلات گذشته وجود دارد. اما اگر این اجزا در کنار هم قرار گیرند، میتوان امیدوار بود که با ورود تولیدات جدید، بخشی از دغدغههای سالهای قبل تکرار نشود.
