آلودگی نفتی در سواحل قشم
نفوذ آلودگی در برخی نقاط ساحلی به طور متوسط حدود ۱۰ سانتیمتر و در بخشهایی از مناطق کمعمق دریایی تا حدود ۳۰ سانتیمتر گزارش شده است. این آلودگی که از روز دوشنبه آغاز شده است و در جنوب جزیره قشم، سواحل سوزا، شیبدراز، نقاشه، محدوده جنگلهای حرای دستکاشت جنوب جزیره، سواحل شمالشرقی جزیره هنگام و بخشهایی از آبهای ساحلی حدفاصل قشم و هنگام مشاهده شده است. به گفته احمدرضا لاهیجانزاده، معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست منشأ آلودگی دریایی بوده و جریانهای دریایی و بادهای موسمی در انتقال آن به سمت خط ساحلی مؤثر بودهاند. به گفته او تاربالهای نفتی متعددی در سواحل شمالشرقی جزیره هنگام و مسیر دریایی بین قشم و هنگام مشاهده شده است که احتمال گسترش آلودگی به محدودههای فراتر از مناطق شناساییشده اولیه را مطرح میکند.
ورود دادستانی
پاکسازی آلودگی در مناطق آلوده همچنان ادامه دارد. این در حالی است که عبدالرزاق نریمانی، دادستان عمومی و انقلاب قشم نیز دستور ویژهای برای شناسایی منشأ آلودگی، مهار، جمعآوری و پاکسازی نوار ساحلی صادر کرده است. او از ادارهکل بنادر و دریانوردی هرمزگان، اداره بنادر و دریانوردی قشم و دیگر دستگاههای مسئول درخواست کرده است تا ضمن نمونهبرداری و مستندسازی مناطق آلوده، گستره آلودگی و منشأ احتمالی نشت یا تخلیه مواد نفتی را بررسی کنند. شهرداریها و دهیاریهای قشم نیز موظف شدهاند تا ماشینآلات، نیروی انسانی و امکانات مورد نیاز عملیات پاکسازی را در اختیار گروههای مسئول قرار دهند.
بنابر آخرین اظهارات امید صدیقی، مدیرکل دفتر آلودگی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست تاکنون حدود ۹۵۰ متر از نوار ساحلی منطقه سوزا بهصورت دستی و با تجهیزات تخصصی پاکسازی شده است. همچنین لکههای نفتی شناور در آبهای ساحلی شیبدراز نیز با استفاده از پدهای جاذب جمعآوری شدند. با این حال گسترده آلودگی همچنان در مناطق ساحلی ادامه دارد.
منشأ این آلودگیها از سوی شینا انصاری رئیس سازمان حفاظت محیط زیست بخشی از پیامدهای آشکار تجاوزات نظامی در جنوب کشور مطرح شده و اسماعیل بقائی نیز منشأ آلودگی را یک کشتی فلهبر خارجی عنوان کرده است.
لکههای تکراری...
در ماههای اخیر لکههای نفتی برای چندمین بار متوالی در سواحل قشم گزارش شدهاند. در ۲۲ آوریل نیز لکههای نفتی توسط آژانس فضایی اروپا در سواحل قشم گزارش و منشأ آن نیز جنگ و درگیری در منطقه اعلام شد. در کنار آلودگی نفتی که در سواحل ایران گزارش شده است، عمان نیز در هفتههای اخیر در معرض آلودگی نفتی در سواحل قرار گرفته است. به نوشته الجزیره «نشت نفت از کشتی نفتکش «کارولین بزنگی» که از زمان به گلنشستن در سواحل عمان، نفت خام را در دریا پخش میکند، ادامه دارد». به گفته کارشناسان، نشت نفتی که هفتههاست بدون کنترل در حال گسترش است، میتواند به یکی از فاجعهبارترین نشتهای نفتی سالهای اخیر در جهان تبدیل شود. بنابر آنچه در گزارش الجزیره اعلام شده است، انفجارهایی که در این کشتی رخ داده منجر به بروز این حادثه شده است، هر چند هنوز کسی مسئولیت آن را برعهده نگرفته است. مالکیت این کشتی در چین ثبت شده است، با پرچم کامرون در حال تردد بوده و در حال حمل نفت روسیه بوده است، اما با وجود این اطلاعات هیچ کشور یا نهادی بهوضوح مسئولیت این فاجعه زیستمحیطی را بر عهده نمیگیرد. این خلأ حقوقی، یکی از چالشهای بزرگ در پیگیری خسارتها و جلوگیری از تکرار چنین حوادثی است.
نشت نفت در خلیجفارس به دلیل حملات به نفتکشها در طول پنج ماه جنگ آمریکا و ایران، به شدت افزایش یافته است. سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) از ابتدای ماه مارس تاکنون ۶۵ مورد حادثه را در تنگه هرمز و سراسر خاورمیانه گزارش کرده است. بنابر اعلام اسمائیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، «هر طرفی که از کشتیرانی تجاری از طریق تنگه هرمز منتفع میشود، از نظر قانونی و اخلاقی موظف است برای جبران خسارت و ترمیم آسیبهای زیستمحیطی وارد شده به خلیجفارس و دریای عمان اقدام کند».
اهمیت سواحل جنوب
جزیره قشم به عنوان یک ژئوپارک جهانی، کانون توجه یونسکو است. این جزیره تجربه یکبار خروج از لیست ژئوپارکهای جهانی را دارد و برای بار دوم از سال ۱۳۹۶ در لیست ژئوپارکهای یونسکو قرار گرفته است. جنگلهای حرای این جزیره نیز جزو مناطق حفاظت شده ایران است که ارزش حفاظتی بسیار بالایی دارد. این جنگلها یک مکان ایدهآل برای حمایت از اجزای شبکههای غذایی دریایی محسوب میشوند. این جنگلها با تولید روزانه ۲.۵ گرم کربن در متر مربع یکی از پرتولیدترین اکوسیستمهای زمین محسوب میشوند و توان بالایی در تولید اولیه و مواد غذایی دارد. با این حال در دهههای اخیر ۳۵ درصد از این جنگلها از بین رفته است و پیشبینی میشود که درصد این تخریب تا سال ۲۰۳۰ به بیش از ۶۰ درصد هم برسد.
ساحل شیبدراز نیز که یکی از نقاط درگیر لکههای نفتی است مهمترین محل تخمگذاری لاکپشتهای دریایی در این سواحل است. لاک پشتهای پوزه عقابی یکی از نادرترین گونههای لاکپشتها در جهان هستند که هر سه تا چهار سال یک بار در یک تا سه مرحله (به فاصله ۲ هفته) برای تخمگذاری به زادگاه خود باز میگردد. این گونه در فهرست سرخ اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت قرار دارد و همچون یوزپلنگ گونهای در حال انقراض است.
بحران آلودگی نفتی در قشم، فقط یک معضل زیستمحیطی نیست؛ بلکه تهدیدی برای هویت ژئوپارکی، بقای گونههای در حال انقراض، و اعتبار بینالمللی ایران است. آنچه در این میان مغفول مانده، نگاه پیشگیرانه و پاسخگویی ساختاری است.
پیامدهای تداوم وضعیت
شرایط در سواحل جنوب ایران پیچیدهتر از آن است که با چند روز پاکسازی سطحی قابل حل باشد. اکوسیستم شکننده خلیجفارس و دریای عمان، اکنون بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدید قرار گرفته است. آلودگیهای مکرر نفتی که در ماههای اخیر به الگویی تکراری تبدیل شده، با تخریب اکوسیستم محل، زنجیره غذایی دریایی را مختل میسازد، محل تخمگذاری لاکپشتها را نابود میکند و جنگلهای حرا را که روزانه ۲.۵ گرم کربن در متر مربع جذب میکنند، خفه میسازد. اما پیامدها به طبیعت محدود نمیشود و این بحران در ادامه بر چرخه اقتصاد منطقه نیز اثر میگذارد. از بین رفتن آبزیان، کاهش صید، تهدید گردشگری طبیعی و اعتبار ژئوپارک جهانی، همگی به معنای تهدید معیشت جوامع محلی و کاهش درآمدهای منطقه است.
