تحریم و حذف از نقشه علمی جهان
بهروز رسولی، عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) میگوید علت حذف نام دانشگاههای ایران تحریم است. به گفته او مؤسسه تایمز از امسال عضویت در شبکه «پایداری و تأثیرگذاری» را شرط حضور در رتبهبندی مربوطه قرار داده است؛ عضویتی که مستلزم پرداخت هزینه است. با این حال، به دلیل تحریمها، این مؤسسه امکان پذیرش دانشگاههای ایرانی را نداشته است. به گفته وی، مشکل اصلی انتقال پول یا تأمین هزینه عضویت نبوده، بلکه شرکت برگزارکننده به دلیل نگرانی از پیامدهای همکاری با مؤسسات ایرانی، از پذیرش آنها خودداری کرده است. حتی برخی دانشگاههای بزرگ کشور از جمله دانشگاه تهران آمادگی پرداخت هزینه را داشتند، اما محدودیتهای ناشی از تحریمها مانع همکاری شد.
نزول دانشگاههای ایران
هرچند این اتفاق ریشه در موانع مالی و تحریمها دارد، اما روند نزولی حضور و جایگاه دانشگاههای ایران در سایر نظامهای معتبر رتبهبندی نیز قابل تأمل است. بررسی رتبهبندی شانگهای در سال ۲۰۲۵ نشان میدهد که تعداد دانشگاههای ایرانی از ۱۱ دانشگاه در سال ۲۰۲۱ به ۶ دانشگاه کاهش یافته است و دانشگاههای امیرکبیر، شیراز، فردوسی مشهد، تبریز و علم و صنعت از این فهرست حذف شدهاند. همچنین دانشگاه صنعتی شریف که در سال ۲۰۲۱ در بازه ۵۰۱-۶۰۰ قرار داشت، با افت ۳۰۰ پلهای به بازه ۸۰۱-۹۰۰ سقوط کرده و دانشگاه علوم پزشکی ایران نیز با رتبه ۹۰۱-۱۰۰۰ در آستانه حذف کامل از این رتبهبندی قرار گرفته است. در رتبهبندی کیو اس ۲۰۲۵، با وجود افزایش تعداد دانشگاههای ایرانی به ۹ دانشگاه، چند دانشگاه برتر با افت رتبه مواجه شدهاند. دانشگاه صنعتی شریف با وجود بهبود نمره، ۸ رتبه سقوط کرده است و دانشگاه تهران که پنج سال روند صعودی داشت، امسال با کاهش ۸ رتبهای روبهرو شده است. دانشگاه امیرکبیر نیز با ۴۳ پله سقوط، بدترین عملکرد را در میان دانشگاههای برتر ایران تجربه کرده است. دانشگاه شیراز نیز حدود ۱۰ پله کاهش رتبه داشته است. بررسی وضعیت دانشگاههای ایران در مقایسه با کشورهای همسایه در نظامهای معتبر رتبهبندی، تصویری از رقابت منطقهای ارائه میدهد که در برخی حوزهها ایران همچنان پیشتاز است، اما در شاخصهای کیفی از رقبا عقبمانده است. در آخرین ویرایش رتبهبندی جهانی تایمز، ایران با ۸۱ دانشگاه حضور دارد و از نظر تعداد، پس از ترکیه با ۹۱ دانشگاه، در جایگاه دوم منطقه قرار گرفته است. اما از نظر کیفیت، عربستان با ۷ دانشگاه دارای رتبه زیر ۵۰۰، ایران را پشت سر گذاشته است؛ در حالی که ایران تنها ۵ دانشگاه در این بازه دارد. برترین دانشگاه ایران، دانشگاه صنعتی شریف در بازه ۳۰۱-۳۵۰ قرار دارد، در حالی که بهترین دانشگاه عربستان (دانشگاه نفت و مواد معدنی ملک فهد) رتبه ۱۷۶ جهان را کسب کرده است.
پیامدهای حذف از فهرست
با این حال، آنچه بیش از اعداد و ارقام نگرانکننده است، پیامدهای حذف نام دانشگاههای ایران از رتبهبندیهای معتبر جهانی برای آینده علمی کشور است. حذف از رتبهبندیهای معتبر، صرفاً یک مسئله آماری نیست بلکه به معنای کاهش دید بینالمللی، کاهش فرصتهای همکاری علمی و در نهایت، گوشهگیری نظام علمی ایران از جریان اصلی دانش جهانی است. هنگامی که نام دانشگاهی از لیستهای معتبر حذف میشود، عملاً از گردونه رقابت علمی جهانی خارج میشود. گسترش نظامهای رتبهبندی بینالمللی انعکاسی از رشد فرهنگ پاسخگویی دانشگاهها به تقاضاهای اجتماعی گسترده برای دسترسی به آموزش عالی بینالمللی است. چنین امکانی، شهروندان کشورهای مختلف از طبقات مختلف را نسبت به امکانات، دانستهها و عملکردهای دانشگاهها آگاه کرده و فضایی قابل اتکا برای انتخاب شدن دانشگاهها به عنوان مقصد دانشجوهای بینالمللی ایجاد میکند. در نتیجه با از دسترس خارج شدن دانشگاههای ایران از این نظامهای رتبه بندی، فرصت حضور دانشجویان بینالمللی در کشور از دست خواهد رفت. هرچند که شاید در شرایط کنونی کشور فراهم شدن چنین امکانی دور از انتظار باشد، اما دیده شدن در مجامع بینالمللی فرصتهای تعامل با جامعه بینالمللی علمی جهان را حفظ خواهد کرد. در نتیجه رتبهبندیهای بینالمللی، به عنوان یکی از اصلیترین مراجع تصمیمگیری برای دانشجویان، پژوهشگران و مؤسسات علمی جهان عمل میکنند. حذف از این فهرستها، به تدریج به معنای حذف از نقشه علمی جهان است.
حذف دانشگاههای یک کشور از نظامهای معتبر رتبهبندی، با وجود انتقادهایی که به این نظامهای رتبه بندی وجود دارد، فراتر از یک مسئله علمی و آموزشی، پیامدهای عمیقی بر اقتصاد ملی دارد. در اقتصاد دانشبنیان امروز، دانشگاهها به عنوان موتورهای اصلی تولید علم، نوآوری و فناوری، نقشی کلیدی در رشد و توسعه اقتصادی ایفا میکنند. دیدهنشدن در نظامهای رتبهبندی، به معنای کاهش جذابیت سرمایهگذاری خارجی، کاهش جذب استعدادهای برتر جهانی و در نتیجه، کاهش توان رقابتپذیری کشور در عرصه اقتصاد جهانی است. سرمایهگذاران بینالمللی، پیش از هرگونه سرمایهگذاری، به دنار نشانههایی از ثبات علمی، توان نوآوری و نیروی کار ماهر در کشور مقصد هستند و رتبهبندی دانشگاهها، یکی از مهمترین این نشانههاست. علاوه بر این، حضور در نظامهای رتبهبندی به عنوان یک برند ملی عمل میکند؛ برندی که میتواند صادرات خدمات فنی و مهندسی، جذب گردشگری علمی و ایجاد شرکتهای دانشبنیان را تسهیل کند. در سطح کلانتر، حذف از این نظامها به معنای خروج از زنجیره ارزش جهانی علم است؛ زنجیرهای که در آن، تولید علم، تجاریسازی فناوری و صادرات محصولات دانشبنیان، سه حلقه به هم پیوستهاند. کشوری که در این زنجیره حضور نداشته باشد، نه تنها فرصتهای اقتصادی را از دست میدهد، بلکه به تدریج به مصرفکننده صرف فناوریهای تولیدشده در سایر کشورها تبدیل میشود و این یعنی وابستگی اقتصادی و تداوم عقبماندگی.
بازار دانشجویی بینالملل
براساس پژوهشی که در سال ۲۰۰۸ انجام شد، ۴ میلیون دانشجوی بینالمللی که در دانشگاههای مختلف جهان مشغول به تحصیل بودند، بین ۱۲۰ تا ۱۵۰ میلیارد دلار ارزش اقتصادی تولید کردند، رقمی که در پایان سال ۲۰۲۵ به ۳۷۰ میلیارد دلار رسید. این رشد چشمگیر، نشاندهنده جایگاه راهبردی دانشجویان بینالمللی به عنوان یکی از بزرگترین و پرشتابترین بخشهای اقتصاد جهانی است. حال آنکه ایران، با حذف نام دانشگاههای خود از نظامهای معتبر رتبهبندی، عملاً از این بازار عظیم و پررونق خارج شده و سهم خود را در این اقتصاد پویا از دست داده است. کشوری که نمیتواند دانشجوی بینالمللی جذب کند، نه تنها از درآمد ارزی مستقیم محروم میشود، بلکه از فرصتهای غیرمستقیم آن نیز بیبهره میماند: گسترش شبکههای علمی، انتقال دانش و فناوری، ایجاد کسبوکارهای دانشبنیان، و در نهایت، تقویت دیپلماسی علمی که امروزه به عنوان یکی از ارکان قدرت نرم کشورها شناخته میشود.
