موازنه قدرت در خاورمیانه
نیروانا مهرآئین، کارشناس مسائل بینالملل نوشت: در پی تنشهای نظامی میان ایران، ایالات متحده و رژیم اسرائیل و سپس اعلام توقف درگیریها و آغاز روندهای دیپلماتیک، مجموعهای از واکنشهای سیاسی در سطح منطقهای شکل گرفته که بسیاری از ناظران آن را نشانهای از تغییر در موازنه قدرت میدانند. گروههای مقاومت فلسطین از جمهوری اسلامی ایران تقدیر کرده و این تحول را نقطه عطفی در معادلات ژئوپلیتیک منطقه دانستهاند. از منظر تحلیلهای علمی در حوزه مطالعات امنیتی، چنین واکنشهایی بیانگر تقویت ادراک از «بازدارندگی راهبردی» ایران در محیط منطقهای است؛ مفهومی که در ادبیات روابط بینالملل به توانایی یک بازیگر برای تغییر محاسبات راهبردی رقیب از طریق افزایش هزینههای درگیری اشاره دارد.
در چارچوب نظریه موازنه قوا، تحولات اخیر را میتوان بخشی از فرآیند بازتوزیع قدرت در خاورمیانه تلقی کرد؛ فرآیندی که در آن بازیگران منطقهای تلاش میکنند با بهرهگیری از ابزارهای نظامی، دیپلماتیک و ژئوپلیتیکی موقعیت خود را در ساختار قدرت تثبیت کنند. بیانیههای صادرشده از سوی گروههای مقاومت فلسطین از منظر جامعهشناسی سیاسی قابل توجه است، زیرا نشاندهنده شکلگیری نوعی همگرایی گفتمانی در محورهای سیاسی و امنیتی منطقه است.
این همگرایی نه تنها در سطح سیاسی بلکه در سطح نمادین نیز پیامدهایی دارد و میتواند بر ادراک عمومی از توازن قدرت و مشروعیت بازیگران اثر بگذارد. در همین حال، واکنش برخی رهبران منطقهای نیز نشاندهنده تمایل به کاهش تنش و حرکت به سمت مسیرهای دیپلماتیک است. عبدالفتاح السیسی، رئیسجمهور مصر، با اشاره به تصمیم رئیسجمهور ایالات متحده برای حرکت به سمت گفتوگو، این اقدام را «گوش دادن به صدای عقل» توصیف کرده است.
مصر بهعنوان یکی از بازیگران سنتی در معادلات خاورمیانه همواره در تلاش بوده نقش میانجی یا تسهیلکننده در بحرانهای منطقهای ایفا کند. در چارچوب نظریههای مدیریت بحران بینالمللی، چنین مواضعی میتواند بخشی از تلاش برای تبدیل یک وضعیت تقابلی به یک فرآیند مذاکرهمحور تلقی شود. در سطح کلانتر، تحولات اخیر را میتوان در بستر تغییرات گستردهتر در نظم بینالملل نیز بررسی کرد. بسیاری از پژوهشگران معتقدند که نظام جهانی در حال عبور تدریجی از ساختار تکقطبی به سمت الگویی پیچیدهتر و چندقطبیتر است؛ الگویی که در آن قدرتهای منطقهای نقش فعالتری در شکلدهی به معادلات امنیتی و اقتصادی ایفا میکنند.
در چنین شرایطی، کشورهایی که دارای ترکیبی از ظرفیتهای ژئوپلیتیکی، منابع انرژی و توان بازدارندگی نظامی هستند میتوانند به بازیگران تعیینکننده در معادلات منطقهای تبدیل شوند. از این منظر، ایستادگی ایران در بحران اخیر و واکنشهای مثبت برخی بازیگران منطقهای میتواند نشانهای از تقویت جایگاه این کشور در ساختار قدرت خاورمیانه تلقی شود. در نهایت، آنچه این تحولات را از بسیاری از بحرانهای پیشین متمایز میکند، پیوند همزمان میان مؤلفههای نظامی، دیپلماتیک و نمادین قدرت است.
توقف درگیریها و حرکت به سمت مذاکرات، در کنار حمایت سیاسی برخی بازیگران منطقهای از مواضع ایران، نشان میدهد که معادلات امنیتی خاورمیانه وارد مرحلهای جدید شده است؛ مرحلهای که در آن بازدارندگی، دیپلماسی و مشروعیت منطقهای بهطور همزمان در تعیین مسیر آینده نقش ایفا میکنند. میتوان گفت که تحولات اخیر نه صرفاً یک بحران کوتاهمدت، بلکه بخشی از فرآیند عمیقتری در بازتعریف نظم ژئوپلیتیک خاورمیانه بوده است.
