آیا این خطوط لوله میتوانند جایگزین تنگه هرمز شوند؟
در شرایطی که اعمال محدودیت شدید تردد دریایی در تنگه هرمز به تلافی حملات آمریکا و اسرائیل اقتصاد جهانی را تحت فشار قرار داده، به نظر میرسد برخی کشورهای کناره خلیج فارس در جستجوی مسیرهای جایگزین هستند.به نوشته والاستریت ژورنال، صادرات نفت خام از بندر ینبع در دریای سرخ با سرعتی بیسابقه در حال انجام است، زیرا با گذشت چهار هفته از آعاز جنگ، عربستان سعودی در تلاش است تا با دور زدن تنگه هرمز، مسیر محمولهها را تغییر دهد.
جنگ با ایران مخاطراتی برای پروژههای عظیم شرکتهای غربی که به دنبال بهرهبرداری از خاورمیانه برای اهدافی فراتر از نفت هستند، در پی دارد.
طبق دادههای موسسه کپلر، بارگیریها در ماه مارس به طور متوسط به حدود ۳.۴ میلیون بشکه در روز افزایش یافته است. از ابتدای هفته گدشته، جریان به ۴.۵ میلیون بشکه در روز رسیده و در برخی روزها از ۵ میلیون بشکه در روز فراتر رفته است.
به گفته امانوئل بلوسترینو و جاشان پرما از موسسه کپلر: «این نشاندهنده قلمرو ناشناختهای برای سیستم دریای سرخ است و بر مقیاس تلاش برای تغییر مسیر تأکید میکند. «اوایل این ماه، پادشاهی عربستان سعودی شروع به تغییر مسیر جریان نفت از طریق خط لوله شرق-غرب کرد، سیستمی تقریباً ۷۵۰ مایلی که نفت خام را از میادین نفتی شرقی و مراکز فرآوری نزدیک خلیج فارس به بندر ینبع در ساحل غربی منتقل میکند».
ترافیک دریای سرخ بالا میگیرد
طبق گزارش کپلر، این خط لوله ظرفیت حدود ۷ میلیون بشکه در روز را دارد، در حالی که ظرفیت بارگیری ینبع حدود ۴.۵ میلیون بشکه در روز تخمین زده میشود. دادهها نشان میدهد که اکنون بیشتر بشکههای صادراتی به سمت شرق حرکت میکنند و هند و چین تقریباً نیمی از محمولهها را تشکیل میدهند. تاکنون در این ماه، ینبع حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز به این بازارها عرضه کرده و جایگزین حجمهایی شده است که معمولاً از ساحل خلیج فارس عربستان سعودی بارگیری میشوند.
با این حال، ازدحام در دریای سرخ به عنوان یک گلوگاه کلیدی در حال شکلگیری است. تحلیلگران کپلر گفتند که بیش از ۳۰ تانکر در حال حاضر در سواحل ینبع منتظر هستند - که بالاترین میزان در تمام دوران است - و تأخیرهای بارگیری در این هفته به حدود پنج روز رسیده است.
مسیرهای جایگزین برای دور زدن
در همین شرایط، الجزیره هم در گزارشی متذکر شده که کشورهای خاورمیانه صادرات نفت از طریق خط لوله را برای پر کردن شکاف تنگه هرمز افزایش دادهاند.
با اختلال شدید تنگه هرمز در اثر جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، کشورهای خاورمیانه به خطوط لوله نفت به عنوان مسیرهای جایگزین برای صادرات متکی هستند. سه خط لوله اصلی - خط لوله شرق-غرب عربستان سعودی، خط لوله نفت خام ابوظبی امارات متحده عربی و خط لوله نفت خام عراق-ترکیه - برای دور زدن تنگه مورد استفاده قرار میگیرند.
این خطوط لوله روی هم رفته ظرفیت حدود ۹ میلیون بشکه در روز (bpd) دارند که بسیار کمتر از ۲۰ میلیون بشکه در روز است که معمولاً از طریق تنگه حمل میشود. این خطوط لوله همچنین در برابر حملات آسیبپذیر هستند و روشهای جایگزین مانند حمل و نقل کامیونی غیرعملی هستند.
تنها مسیر دسترسی به آبهای آزاد
بر اساس این گزارش، در حالی که جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران در این آخر هفته وارد هفته چهارم خود میشود، فشار بر بازارهای نفت و گاز به دلیل اختلال شدید در ترافیک کشتیرانی از طریق تنگه هرمز و همچنین حملات به تأسیسات کلیدی انرژی در خلیج فارس و اطراف آن همچنان رو به افزایش است.
در زمان صلح، ۲۰ درصد از نفت و گاز جهان از تولیدکنندگان خلیج فارس از طریق تنگه هرمز - تنها مسیر به آبهای آزاد - از جمله ۲۰ میلیون بشکه نفت در روز ارسال میشود. برای جبران کمبودی که بسته شدن تنگه هرمز ایجاد کرده است، کشورهای خاورمیانه در حال بررسی مسیرهای جایگزین برای صادرات انرژی هستند. در این میان، سه خط لوله اصلی در خاورمیانه وجود دارد که تولیدکنندگان ممکن است به آنها امید داشته باشند تا شاید میتوانند این شکاف را پر کنند.
در تنگه هرمز چه اتفاقی افتاده است؟
در دوم مارس - دو روز پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران - ابراهیم جباری، مشاور ارشد فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد که تنگه «بسته» است. او گفت اگر هر کشتی متعلق به دشمن که سعی در عبور از آن داشته باشد، سپاه و نیروی دریایی «آن کشتیها را به آتش خواهند کشید». از آن زمان، تردد از طریق این تنگه بیش از ۹۵ درصد کاهش یافته است.
مقامات ایرانی اخیراً اعلام کردهاند که این تنگه به طور کامل بسته نشده - به جز برای کشتیهای متعلق به ایالات متحده، اسرائیل و کسانی که با آنها همکاری میکنند -، اما قوانین جدیدی برای عبور و مرور اعلام کردهاند و هر کشتی برای عبور از این آبراه باریک باید تأیید تهران را کسب کند.
در نتیجه، طی دو هفته گذشته، کشورها برای انجام معاملات با ایران برای تأمین عبور ایمن تلاش کردهاند و به چند تانکر، عمدتاً با پرچم هند، پاکستان و چین، اجازه عبور داده شده است. روز پنجشنبه، انور ابراهیم، نخست وزیر مالزی، از تهران به خاطر اعطای «مجوز اولیه» به کشتیهای مالزیایی برای عبور از تنگه هرمز تشکر کرد. در همین حال، حدود ۲۰۰۰ کشتی با پرچم کشورهای دیگر در دو طرف تنگه گیر افتادهاند.
کدام خطوط لوله نفت میتوانند به عنوان مسیرهای جایگزین عمل کنند؟
تنها جایگزین برای حمل نفت، لولهکشی آن از طریق زمین یا زیر دریا است. سه خط لوله نفت میتوانند به عنوان راههایی برای دور زدن تنگه هرمز عمل کنند، از جمله:
۱. خط لوله شرق-غرب عربستان سعودی
خط لوله شرق-غرب که با نام پترولاین نیز شناخته میشود، توسط غول نفتی سعودی آرامکو اداره میشود. آرامکو یکی از بزرگترین شرکتهای جهان است که ارزش بازار آن بیش از ۱.۷ تریلیون دلار و درآمد سالانه آن ۴۸۰ میلیارد دلار است. این غول نفتی ۱۲ درصد از تولید نفت جهانی را با ظرفیت بیش از ۱۲ میلیون بشکه در روز کنترل میکند. این خط لوله ۱۲۰۰ کیلومتری (۷۴۵ مایلی) از مرکز فرآوری نفت بقیق در نزدیکی خلیج فارس در عربستان سعودی تا بندر ینبع در دریای سرخ، در آن سوی کشور، امتداد دارد. با این حال، این خط لوله ظرفیت جبران کامل بسته شدن تنگه هرمز را ندارد.
طبق دادههای سازمان ملل متحد، در سال ۲۰۲۴، حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز از تنگه هرمز عبور میکرد. نفت خام و میعانات گازی ۱۴ میلیون بشکه در روز از این مقدار را تشکیل میدادند، در حالی که ۶ میلیون بشکه در روز نفت خام باقی مانده بود. خط لوله شرق-غرب ظرفیت انتقال حداکثر ۷ میلیون بشکه در روز را دارد. در ۱۰ مارس، آرامکو اعلام کرد که حدود ۵ میلیون بشکه در روز میتواند برای صادرات در دسترس قرار گیرد، در حالی که بقیه میتواند پالایشگاههای محلی را تأمین کند.
از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در پایان فوریه، عربستان سعودی جریان نفت خود را از طریق این خط لوله افزایش داده است. طبق دادههای کپلر، یک شرکت داده و تجزیه و تحلیل، در ژانویه و فوریه، به طور متوسط ۷۷۰ هزار بشکه در روز از طریق این خط لوله جریان داشته است. تا روز سهشنبه، این میزان به طور متوسط به ۲.۹ میلیون بشکه در روز افزایش یافته است.
با این حال، استفاده از خط لوله عربستان سعودی هنوز هم ریسکهایی را به همراه دارد. حوثیهای یمن که حملاتشان به کشتیها در دریای سرخ باعث هرج و مرج کشتیرانی جهانی در طول جنگ غزه شد، میتوانند تنگه باب المندب، که دریای سرخ را به خلیج عدن و اقیانوس هند فراتر از آن متصل میکند، را هدف قرار دهند.
باب المندب خروجی جنوبی دریای سرخ است که بین یمن در شبه جزیره عربستان و جیبوتی و اریتره در سواحل آفریقا واقع شده است. این تنگه یکی از مهمترین مسیرهای جهان برای حمل و نقل کالاهای دریایی جهانی، به ویژه نفت خام و سوخت از خلیج فارس که از طریق کانال سوئز یا خط لوله SUMED در سواحل دریای سرخ مصر به مدیترانه میرود، و همچنین کالاهایی که به آسیا میروند، از جمله نفت روسیه، است. باب المندب در باریکترین نقطه خود ۲۹ کیلومتر (۱۸ مایل) عرض دارد و ترافیک را به دو کانال برای محمولههای ورودی و خروجی محدود میکند.
۲. خط لوله نفت خام ابوظبی امارات
خط لوله نفت خام ابوظبی که به آن ADCOP یا خط لوله حبشان-فجیره نیز گفته میشود. این خط لوله ۳۸۰ کیلومتری از حبشان، یک میدان نفتی و گازی در منطقه جنوب غربی ابوظبی، امارات متحده عربی، تا بندر فجیره در خلیج عمان امتداد دارد. این خط لوله که در سال ۲۰۱۲ عملیاتی شد، ظرفیت حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز را دارد. مشخص نیست که اکنون چه مقدار از این خط لوله منتقل میشود.
با این حال، به نظر میرسد صادرات نفت از فجیره در ماه گذشته علیرغم بسته شدن تنگه افزایش یافته است، به گفته یوهانس راوبال، تحلیلگر کپلر، صادرات نفت از فجیره در ماه گذشته به طور متوسط ۱.۶۲ میلیون بشکه در روز در ماه مارس در مقایسه با ۱.۱۷ میلیون بشکه در روز در ماه فوریه بوده است.
۳. خط لوله نفت خام عراق-ترکیه
خط لوله نفت خام عراق-ترکیه که خط لوله کرکوک-جیحان نیز نامیده میشود، عراق را به سواحل مدیترانهای ترکیه متصل میکند. این خط لوله که ظرفیت ۱.۶ میلیون بشکه در روز را دارد، در حال حاضر حدود ۲۰۰۰۰۰ بشکه در روز نفت حمل میکند. عراق جزو پنج تولیدکننده برتر نفت جهان است و با بیش از ۴ میلیون بشکه در روز، دومین تولیدکننده بزرگ در سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) است.
آیا این خطوط لوله میتوانند جایگزین تنگه هرمز شوند؟
به نظر نمیرسد این خطوط بتوانند جایگزین تنگه هرمز شوند. اگرچه این خطوط لوله میتوانند بخشی از ظرفیت تردد در هرمز را به خود اختصاص دهند، اما در مقایسه با حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز برای تنگه هرمز، ظرفیت کلی آنها تنها حدود ۹ میلیون بشکه در روز است.
علاوه بر این، این خطوط لوله به صورت زمینی هستند و در برد موشکها و پهپادها قرار دارند، که آنها را به همان اندازه کشتیهایی که از تنگه عبور میکنند، در معرض حملات و آسیب در درگیریهای جاری قرار میدهد. این خطوط، در طول جنگ، زیرساختهای انرژی در سراسر خلیج فارس مورد حمله قرار گرفتهاند.
آیا گزینههای دیگری وجود دارد؟
از لحاظ تئوری، نفت را میتوان با کامیون حمل کرد، اما این کار پرهزینه، کند و ناکارآمد است. یک کامیون استاندارد میتواند بسته به تعداد سفرها، بین ۱۰۰ تا ۷۰۰ بشکه در روز حمل کند. برای تأمین نیازها به صدها هزار بشکه نیاز است که به هزاران کامیون نیاز دارد که میتوانند در حملات نیز هدف قرار گیرند.
