دیپلماسی در استانبول

چه اینکه طی چند روز گذشته رایزنی فشرده‌ای بین سران و مسئولان کشورمان با سران سایر کشور‌ها بودیم که در آن طرفین به لزوم پرهیز از جنگ و روی آوردن به دیپلماسی تاکید داشتند. در همین راستا همین تلاش‌ها در طرف مقابل نیز صورت گرفت و کشور‌های میانجی منطقه‌ای رایزانیَ‌های فشرده‌ای را با مقامات آمریکایی از جمله خود دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا داشتند. چه اینکه در مهم‌ترین این رایزنی‌ها رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه در تماس با ترامپ خواستار میانجی‌گری میان ایران و آمریکا در جهت مذاکره طرفینی شد. در همین راستا خالد بن‌سلمان وزیر دفاع عربستان سعودی برای دیدار با مقامات آمریکایی به واشنگتن سفر کرد و طبق گزارش‌ها انتظار می‌رود جلساتی با محوریت ایران در پنتاگون، وزارت امور خارجه و کاخ سفید از جمله با «مارکو روبیو»، وزیر امور خارجه و «استیو ویتکاف»، فرستاده ویژه ترامپ برگزار کند. این در حالی است که کشور‌های فرامنطقه‌ای نیز به دقت تحولات منطقه را دنبال می‌کنند. از سوی دیگر دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین خواستار خویشتنداری شده و روش‌های قهری در حل و فصل اوضاع پیرامون ایران را رد کرد. وی گفت: «پتانسیل مذاکره در مورد ایران از بین نرفته است و اقدامات قهری تنها باعث ایجاد هرج و مرج در منطقه خواهد شد». سفیر چین در سازمان ملل متحد در نشست شورای امنیت سازمان ملل اظهارکرد: «هرگونه ماجراجویی نظامی تنها منطقه را به سوی ورطه‌ای از بی‌ثباتی و پیش‌بینی‌ناپذیری سوق خواهد داد.» آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل هم بیان داشت «ما معتقدیم که مهم است گفت‌وگویی شکل بگیرد که امکان دستیابی به یک توافق، به‌ویژه در ارتباط با مساله هسته‌ای را فراهم کند و بتوانیم از بحرانی که می‌تواند پیامد‌های ویرانگری در منطقه داشته باشد، جلوگیری کنیم». در نهایت مجموع تحرکات، اقدامات و اظهارات نشان می‌دهد که کشور‌های مختلف به‌دنبال راهی در جهت رسیدن به مذاکره و توافق هستند و از هر راه و روشی که بتواند از آغاز جنگ جلوگیری کند استقبال می‌کنند. این در حالی است که پس از اعزام ناو‌های آمریکایی به سمت خاورمیانه روزگذشته چین هم ناو‌های خود را به خلیج‌فارس فرستاده است. قرار است رزماش نظامی مشترکی بین ایران، روسیه و چین در نزدیکی تنگه‌هرمز برگزار شود. 

*گفت‌و‌گو‌های سران

تهران همواره گفت‌و‌گو‌های مثبت و سازنده خود را با کشور‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای حفظ کرده و پس از تهدیدات اخیر ترامپ مبنی بر جنگ و اعزام ناو آبراهام لینکن که حداقل در ظاهر نشان از جنگ احتمالی دارد کانال‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از بروز جنگ فعال شده‌اند. چه اینکه طی چند روز گذشته شاهد ترافیک دیپلماسی بین مقامات کشورمان و سایر کشور‌ها بودیم. در همین راستا سه‌شنبه گذشته رئیس‌جمهور طی گفت‌وگویی تلفنی با محمد بن‌سلمان ولیعهد عربستان به بررسی مسائل منطقه به ویژه تحرکات آمریکا پرداخت و در این گفت‌و‌گو ولیعهد سعودی حمایت خود از ایران را اعلام کرد. این گفت‌و‌گو‌ها ادامه پیدا کرد و پزشکیان عصر پنجشنبه در گفت‌و‌گو‌های تلفنی جداگانه با شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر و شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، در خصوص آخرین تحولات منطقه در پی اقدامات تنش‌آفرین و بی‌ثبات‌ساز آمریکا به تبادل نظر پرداخت و بر این نکته تاکید کرد: «اگر طرف آمریکایی واقعا به‌دنبال مذاکره و دیپلماسی واقعی است، باید از این‌گونه اقدامات تحریک‌آمیز و تنش‌زا دست برداشته و در عمل پایبندی خود به مسیر گفت‌و‌گو را اثبات کند». همچنین رئیس‌جمهور روزگذشته در گفت‌وگوی تلفنی باشیخ محمد بن زاید آل نهیان رئیس امارات متحده عربی با تأکید بر سیاست «دیپلماسی عزتمندانه» جمهوری اسلامی ایران، اظهارکرد: «رویکرد جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر تعامل و گفت‌و‌گو در چارچوب قوانین بین‌المللی، احترام متقابل و پرهیز از تهدید و زور برای حل مسائل است، اما در عین حال هرگونه تجاوز به کشور و ملت ایران، بی‌درنگ و با قاطعیت پاسخ داده خواهد شد». اما شاید مهم‌ترین بخش گفت‌وگوی تلفنی رئیس‌جمهور روزگذشته رقم خورد. جایی‌که مسعود پزشکیان با رجب طیب اردوغان همتای ترکیه‌ای خود به گفت‌و‌گو پرداخت. در این گفت‌و‌گو طرفین ضمن تبادل‌نظر درباره مسائل جاری منطقه، بر ضرورت اتخاذ راهکار‌های دیپلماتیک، تعامل‌محور و مبتنی بر گفت‌و‌گو برای حل‌وفصل مسائل تأکید کردند و خواستار پرهیز از هرگونه اقدامات تحریک‌آمیز، تنش‌زا و جنگ‌افروزانه در منطقه شدند. این در حالی است که اردوغان در جریان این تماس تأکید کرد که «ترکیه آماده است برای کاهش تنش‌ها و حل‌وفصل مسائل، نقش تسهیل‌گر میان ایران و آمریکا را بر عهده بگیرد». به نظر می‌رسد کشور‌های خاورمیانه به نوعی همگرایی در قبال مسائل مهم منطقه رسیده‌اند و ضمن اینکه اعلام کرده‌اند اجازه هیچگونه حمله‌ای از خاک خود به ایران را نخواهند داد در پی اقناع ترامپ برای نشستن پای میز مذاکره به جای جنگ‌افروزی هستند. 

* دیپلماسی به وقت استانبول

تعاملات و گفت‌و‌گو‌ها برای رسیدن به راه‌حلی امن و پایدار همچنان ادامه دارد و دستگاه دیپلماسی نیز همچنان فعالانه به وظیفه خود در این مسیر عمل می‌کند. در همین راستا نیز پس از گفت‌و‌گو‌های فشرده سیدعباس عراقچی وزیر امور خارجه کشورمان طی روز‌های اخیر با همتایان خود از قطر؛ ترکیه؛ عربستان سعودی و مصر و آذربایجان رئیس دستگاه دیپلماسی روزگذشته برای دیدار با مقامات ترکیه در سفری یک روزه وارد استانبول شد. عراقچی در بدو ورود به استانبول با بیان اینکه «در حال حاضر مسائل منطقه بسیار جدی است و چالش‌های مهمی وجود دارد»، گفت: اهدافی که از سوی آمریکا و دیگران مطرح می‌شود، ایجاب می‌کند که مشورت‌های نزدیک‌تری انجام شود، مسائل منطقه مرور و مواضع هماهنگ شود و همچنین درباره راه‌های برخورد با این چالش‌ها و شیوه‌های برون‌رفت از آنها تبادل نظر صورت گیرد. وزیر خارجه ایران درباره تهدیدات آمریکا بیان کرد: «ایران همان‌طور که برای مذاکره آمادگی دارد، برای جنگ هم آماده است. همان‌طور که قبلا گفتم، امیدوارم عقلانیت حاکم شود و کسانی‌که به‌دنبال کشیدن منطقه به یک جنگ تمام‌عیار هستند، در اهداف خود ناموفق بمانند». وزیر امور خارجه همچنین در نشست مشترک با هاکان فیدان همتای ترک خود درباره مذاکرات افزود: «جمهوری اسلامی ایران آماده ورود به مذاکرات است، اگر این مذاکرات از موضع برابر، بر اساس منافع متقابل و با احترام متقابل همراه باشد. اگر مذاکرات به‌صورت منصفانه و عادلانه باشد، ایران آماده مشارکت در این گفت‌وگوهاست». عراقچی درباره احتمال گفت‌و‌گو میان مقامات ایران و آمریکا گفت: هنوز برنامه‌ای برای دیدار ما و آمریکایی‌ها تنظیم نشده است. ما برای مذاکرات منصفانه و عادلانه آماده هستیم، اما مقدماتی باید در این خصوص انجام بگیرد؛ در مورد شکل، محل و موضوع گفت‌وگوها. امروز صحبت‌های خوبی در ین خصوص با آقای فیدان داشتیم و ما به این مشورت‌ها با دوستان خود در منطقه ادامه می‌دهیم و امیدوارم بتوانیم به‌زودی به یک چارچوب مشخصی که بتواند یک مذاکرات شرافتمندانه را تضمین کند، برسیم. عراقچی درباره شروط آمریکایی‌ها بیان کرد: «خیلی روشن است که مذاکره با دیکته‌کردن تفاوت دارد. نتایج مذاکره در میز مذاکره روشن می‌شود نه قبل از آن. باید قاطعانه بگویم توانمندی دفاعی ایران و موشک‌های ایران هرگز موضوع هیچ مذاکره‌ای نخواهد بود». سفر معنادار عراقچی به استانبلول آن هم در شرایط حساس کنونی نشان از نقش برجسته ترکیه در روابط با ایران و غرب است که می‌تواند فعلانه به نقش‌آفرینی بپردازد. البته اگرچه انتظار نمی‌رود این سفر کوتاه به توافقات فوری منجر شود، اما می‌توان از جمله آثار آن به باز نگه‌داشتن مسیر‌های گفت‌و‌گو در شرایطی که گزینه‌های ایران محدودتر از گذشته اشاره کرد و مجموعا سفر عراقچی به ترکیه را می‌توان بخشی از دیپلماسی فعال ایران در میانه التهابات وتنش‌های منطقه‌ای قلمداد کرد.

*دیدار عراقچی- اردوغان

وزیر خارجه که به منظور رایزنی با مقام‌های ارشد سیاسی ترکیه وارد استانبول شده بود، روز گذشته با «رجب طیب اردوغان» رئیس جمهور ترکیه دیدار کرد. سید عباس عراقچی با یادآوری موضع اصولی جمهوری اسلامی ایران در بهره‌گیری از دیپلماسی برای تامین منافع ملت ایران و جلوگیری از تشدید تنش‌های منطقه‌ای، از رویکرد مسئولانه ترکیه در رابطه با موضوع هسته‌ای ایران تقدیر و تصریح کرد که ایران هیچ‌گاه از مذاکره و گفتگویی که بر احساس احترام متقابل و پذیرش منافع قانونی و نگرانی‌های مشروع ملت ایران باشد، رویگردان نبوده است. رئیس جمهور ترکیه در این دیدار با ابلاغ سلام‌های گرم خود به مقام معظم رهبری و رئیس جمهور پزشکیان، ابراز اطمینان کرد دولت و مردم ایران با وحدت و انسجام ملی، بر چالش‌های موجود فائق خواهند آمد. رجب طیب اردوغان با اشاره به رایزنی‌های این کشور برای کاهش تنش و بازگشت به مسیر دیپلماسی، تاکید کرد که منطقه تاب تشدید ناامنی ندارد. وی تنها راه حل موضوع هسته‌ای ایران را دیپلماسی دانست و آمادگی ترکیه را برای هرگونه مساعی جمیله در این زمینه اعلام کرد.