با تمام قوا بيطرف
معماري امنيتي جديد چين براي خاورميانه
با تمام قوا بيطرف
چين روابط استراتژيک خود را تقويت کرده و همکاريهاي خود را با سرمايه گذاري هنگفت در پروژههاي محلي ابتکارعمل کمربند و جاده (BRI) و همچنين زيرساختها و فناوريهاي آينده گسترش داده و با انجام اين کار به دنبال ادغام بيشتر استراتژي توسعه هر کشور با استراتژي خود است. اگرچه چين در حال حاضر فاقد ظرفيت براي جايگزيني شبکههاي بازدارندگي و اتحاد يکپارچه ديرينه ايالات متحده است اما ابتکار عملهاي جديد آن کشور را نبايد ناديده گرفت.
گسترش منافع چين در خاورميانه
اختلال در جريان جهاني انرژي که پس از حمله روسيه به اوکراين رخ داد بر اهميت استراتژيک انرژي سنتي افزوده است. در اين ميان جهان عرب اهميت خاصي براي چين دارد چرا که واردات انرژي از کشورهاي عربي توسط چين از سال 1993 ميلادي افزايش يافته است. چين همچنان بزرگترين مصرف کننده سوختهاي فسيلي در جهان است و بيش از 70درصد نفت و 40 درصد گاز طبيعي مورد نياز خود را وارد ميکند. درست پيش از سفر ماه دسامبر سال 2022 ميلادي «شي جين پينگ» رئيس جمهور چين به عربستان سعودي، پکن يک قرارداد 27 ساله به ارزش 60 ميليارد دلار براي تامين سالانه چهار ميليون تن گاز طبيعي مايع با رياض را به امضا رساند. با اين وجود، در يک دهه گذشته منافع چين در خاورميانه بسيار فراتر از امنيت انرژي رشد کرده است. چين از سال 2020 ميلادي بزرگترين شريک تجاري جهان عرب بوده و در سال 2021 بيش از 330 ميليارد دلار تجارت دو طرفه با کشورهاي عربي داشته است. اگرچه روند صعودي اين تجارت به شدت کاهش يافته و جريان سرمايه گذاري مستقيم خارجي چين از سال 2009 ميلادي تاکنون در حدود 5.5 ميليارد دلار باقي مانده است. توافق نامه بيست و پنج سالهاي که چين و ايران در مارس 2021 ميلادي به عنوان بخشي از مشارکت راهبردي جامع امضا کردند جنجال زيادي را در غرب به راه انداخت. با اين وجود، طي ساليان متمادي چين قراردادهاي مشارکتهاي استراتژيک مشابهي را با 12 کشور عربي خاورميانه و شمال آفريقا امضا کرده و روابط صميمانه بي نظيري با تمام بازيگران منطقه اي دارد. چين همواره مراقب بوده تا توازن مثبت در تعامل با کشورهاي منطقه يعني «عدم انتخاب يک طرف در مقابل طرف ديگر» و يا عدم «دشمن تراشي» را رعايت نمايد. همچنين، چين به عدم «مداخله» در امور داخلي بازيگران منطقهاي توجه داشته است. با اين وجود، چين از خود تمايل فزايندهاي براي مشارکت در ميانجيگري امنيتي در عراق، ليبي، سودان، يمن و درگيري اسرائيل و فلسطين نشان داده است. مهمتر از همه آنکه چين در مذاکره بر سر توافق هستهاي ايران و مذاکرات براي احياي آن شرکت کرد.
حفاظت از منافع چين
بنابراين، منافع چين در منطقه خاورميانه و شمال آفريقا و همچنين تمايل آن کشور به حفاظت از آن به طرز چشمگيري افزايش يافته است. آشکارترين مورد سيوپنج هزار شهروند چيني هستند که در جريان موج بلند بهار عربي در ليبي گرفتار شده و در معرض خطر قرار گرفتند. به رغم آن که مقامهاي چيني گزارشها مبني بر برنامهريزي ارتش آزاديبخش خلق چين در خليج فارس و عمان براي ايجاد پايگاههاي نظامي را تکذيب کردهاند پنتاگون اشاره کرده که عمان، بحرين، عربستان سعودي، ايران و يمن در زمره کشورهايي هستند که چين به دنبال توسعه همکاريهاي نظامي خود با آنان است . اگرچه ارقام به وضوح نشان ميدهند که کشورهاي منطقه تسليحات ساخت غرب را ترجيح ميدهند صادرات تسليحات چين به آن کشورها نيز افزايش يافته است. چين در ساليان اخير علاوه بر ارتقاي تواناييهاي موشکي خود کشوري پيشرو در توسعه پهپادي محسوب ميشود و به تدريج در حال ورود به بازار پهپادها با موتورهاي توليد داخل کشور است. در ماه مارس گذشته، توليد کنندگان سعودي و چيني توافق نامهاي را امضا کردند تا اولين کارخانه توليد پهپاد چيني در عربستان سعودي افتتاح شود. کارشناسان در چين و خاورميانه اکنون استدلال ميکنند که ميزان مشارکت در برخي از اين جبههها ناکافي است و از پکن ميخواهند تا قدرت ملي فراگير تازه يافتهاش را با حضور سياسي و امنيتي بيشتر تطبيق دهد. شي معتقد است که جهان درحال«تغييرات بزرگي است که در طول يک قرن ديده نشده است.» او معتقد است با شرق رو به رشد و غرب رو به زوال است و باور دارد که «زمان و شتاب در کنار ما (چين) است.»
راه حل چين براي وضعيت امنيتي در خليج فارس
همانند منازعه اسرائيل و فلسطين«مفهوم امنيتي جديد» چين هيچ جايگزين مناسبي براي بازدارندگي يکپارچه ايالات متحده در خليج فارس ارائه نميدهد. چين تنها پيشنهاد ميزباني گفتوگوي چند جانبه بين ايران و کشورهاي خليج فارس را مطرح کرده است. در واقع، اين طرح حاوي نکات تازهاي نيست. شي جين پينگ در سخنراني سال 2018 ميلادي در هشتمين مجمع همکاري چين و کشورهاي عربي (CASCF) ابتدا به طور علني چارچوب امنيتي ايالات متحده با طرفين عرب را به چالش کشيد. او ايده خود مبني بر «امنيتي مشترک، جامع، همکاري و پايدار»را مطرح کرد. يک سال پس از آن وانگ يي با پيشنهاد يک مجمع منطقهاي براي گفتوگو (بر اساس پيشنهاد روسيه) در هفتادوچهارمين اجلاس مجمع عمومي سازمان ملل متحد آن را ملموستر ساخت. چين معماري ايالات متحده را با ديدگاه خود در مورد «امنيت مشترک» مقايسه ميکند. حمايت چين از شريک نامحدود خود يعني روسيه در مورد حمله عليه اوکراين بي شباهت به حمايت آن کشور در قبال برنامه صلح آميز هستهاي ايران نيست.
