از جنگ اوکراين تا احياي برجام
ابعاد مختلف نوع نگاه روسيه به ايران
از جنگ اوکراين تا احياي برجام
سياست خارجي از ديرباز عرصهاي پيچيده بوده است که در قالب آن متغيرهاي متعددي ايفاي نقش کرده و ميکنند. از اين منظر، دولتها براي دارا بودن روابطي متوازن و منطقي با همتايان خود در عرصه بينالمللي، بايد بسياري از متغيرها را مد نظر داشته باشند و از سنگيني کفه وابستگي يا تبديل شدن خود به مثابه يک اهرم در دست ديگر کنشگران محيط بينالمللي، خودداري کنند. البته که در قالب رويهها و سياستهاي دستگاه سياست خارجي در کشورهاي مختلف، تاکتيکها و حربههاي مختلفي نيز تعريف ميشوند که بعضا با عقبنشيني از مواضع همراه هستند، اما از چشماندازي کلان، نگاهي رو به جلو دارند و در پي تحقق اهدافي خاص هستند. در اين راستا، سياست خارجي ايران نيز پس از پيروزي انقلاب اسلامي، ويژگيها و ساختار و هويت خاص و جديدي را به خود گرفته است. در واقع، سياست خارجي ايران يکي از اصليترين کار ويژههاي خود را از زمان پيروزي انقلاب اسلامي تا به امروز، رساندن پيام انقلاب به وراي مرزهاي کشورمان و مقابله با روايتها و گفتمانهايي قرار داده که سعي در تضييع منافع ملي ايران دارند. البته که در اين رابطه نبايد نگاهي مطلقگرا داشت و کل حوزه سياست خارجي ايران را در چارچوب مذکور تعريف کرد. با اين حال، ايران به واسطه سيل قابل توجهي از خصومتها و رقابتهايي که از جانب قدرتهاي غربي و متحدان منطقهاي آن عليه اين کشور ابراز شده و ميشود، به تدريج از توسعه روابط با کشورهاي حاضر در جغرافياي غرب کنار کشيد و توسعه روابط با قدرتهاي شرقي و بهطور کلي جهان شرق را در دستورکار قرار داده است. از اين رو، ايران همواره سعي داشته که روابط راهبردي را با چين و روسيه به عنوان دو قدرت مطرح شرقي که سوگيريهاي تقابلي در برابر جهان غرب نيز دارند، تعريف کند. در اين ميان، سابقه روابط ايران با روسيه و به ويژه تعميق آن در حوزه سياسي در سالهاي اخير، يکي از روندهاي مشخص و برجسته در چارچوب رويههاي دستگاه ديپلماسي ايران بوده است. با اين همه، وقوع تحولات مختلف در سالهاي اخير اين نکته را بهوضوح آشکار ساخته که سياست رسمي روسيه در قبال ايران برخلاف آنچه برخي تصور ميکنند، بر وفاداري محض يا همکاري بي، چون و چرا با تهران استوار نبوده و اساسا روسها در پس پرده، صرفا عملگرايي را در روابط خود با ايران ملاک قرار ميدهند.
بازي ظريف روسها در قالب جنگ اوکراين
روسيه در اوايل سالجاري ميلادي در قالب آنچه خود «عمليات ويژه» ناميدند، به اوکراين حمله کرد و فکر ميکرد که در مدت زماني کوتاهي قادر خواهد بود که اين کشور را در کنترل گيرد. با اين همه، حمايت گسترده کشورهاي غربي از اوکراين و تقويت تسليحاتي و مالي اين کشور در برابر حملات گسترده روسيه، به تدريج ورق جنگ را برگرداند و موجب شد تا روسها ابتدا مناطق پيراموني کيِف را تخليه کنند و معطوف به شرق شوند و سپس نيز صرفا به بخش خاصي از شرق اوکراين يعني جمهوريهاي دونتسک و لوهانسک متمرکز شوند. اين همه، تحميل سيل قابل توجهي از تحريمها و انزواي سياسي به دولت روسيه موجب شد تا روسها به صورت جدي، بر شدت فعاليتهاي ديپلماتيک خود بيفزايند و تا جاي ممکن به جبههاي از کشورهاي دوست در برابر جهان غرب شکل دهند. در اين ميان، اينطور به نظر ميرسد که روسها به نوعي با عيان سازي گزاره ارائه پهپادهاي ايراني به روسيه در قالب جنگ اوکراين، پاي ايران را نيز به پرونده جنگ مذکور باز کردند. اقدامي که عملا حملات کشورهاي غربي عليه روسيه به دليل اقدام آن در به راه انداختن جنگ اوکراين را معطوف به ايران نيز کرد و در عين حال، اروپاييها را به کل از موقعيت ميانجيگري که در قالب معادله اتمي ايران و مذاکرات احياي برجام در پيش گرفته بودند خارج ساخت. در اين ميان، ايران تاکيد کرده که پهپادهاي مذکور را در دوره قبل از آغاز جنگ اوکراين به روسها داده و مسئول چگونگي استفاده از اين پهپادها نيست با اين حال، اين توضيح حداقل از جانب جهان غرب موجه نيست و در عمل، هرگونه کار و همکاري و دولتهاي غربي با ايران را به امري پرهزينه براي آنها به دليل فشارهاي افکار عموميشان تبديل کرده است. در اين چارچوب، روسها با اين بياحتياطي خود، نه تنها جبهه جديدي را عليه ايران باز کردند بلکه شرايط را براي احياي برجام نيز به مراتب سختتر کردند.
رابطه دوگانه روسها با ايران
در نهايت بايد گفت روسها در موارد مختلف تاريخي، در عين اينکه سعي داشتهاند روابطي دوستانه را با ايران داشته باشند، با اين حال، همکاري خود با تهران را به امري پرهزينه براي ايران نيز تبديل کردهاند. شايد جديدترين مثال در اين رابطه، اقدام اخير روسها در کاهش قابل توجه بهاي نفت خود در پي تحريمهاي غرب عليه روسيه پس از آغاز جنگ اوکراين باشد که موجب شد ارزش نفت صادراتي ايران نيز کاهش قابل توجهي را تجربه کند. در عين حال، آنها همانطور که پيشتر گفته شد در مواردي نظير انجام تعهدات خود در رابطه با تاسيسات اتمي ايران و يا پشتيباني از کشورمان در قالب نهادها و سازمانهاي بينالمللي نظير شوراي امنيت نيز با عملگرايي صِرف رفتار کردهاند. از اين رو، نوعِ نگاه روسيه به ايران هنوز فاصله زيادي از آنچه که روابط راهبردي ميان دو کشور خوانده ميشود، دارد.
