زمين زيرپايمان را خالي نکنيم

بحران‌هاي زيست محيطي به سان سيل و توفان‌هاي مخرب هميشه هم آني و ناگهاني گريبان بشر را نمي‌گيرد. به عبارت روشن‌تر اغلب‌شان به آرامي در زندگي بشر رسوخ مي‌کنند. ابتدا معيشت و بعد امنيت غذايي انسان‌ها را نشانه مي‌گيرند ناگفته نماند که بي‌نشانه هم نيستند و معمولا از چند سال يا دهه قبل به فراخور اهميتشان هشدارهايي را صادر مي‌کنند. فرونشست زمين يکي از هشدارهايي است که اگر نسبت به آنها بي‌تفاوت باشيم بايد در آينده‌اي نزديک با بحران شديد فرسايش خاک و کم‌آبي مواجه شويم. در بينشي واقع‌گرايانه‌تر بايد گفت، فرونشست زمين خود يک بحران جهاني است که دانشمندان از آن به عنوان غرق تدريجي زمين ياد مي‌کنند. آمارها مي‌گويند، 150 کشور و صدها شهر سالانه حدود 10 سانتي‌متر فرونشست دارند و طبق تحقيقات انجام‌ شده تا سال 2040 مي‌تواند 19درصد جمعيت جهان را تحت تأثير قرار دهد. طبق قانون سازمان ملل اگر فرونشست زمين بيش از 4 سانتي‌متر باشد بايد وضعيت بحراني تلقي شود در حاليکه برخي از استان‌هاي کشورمان نظير اصفهان فرونشست 12 تا 18سانتيمتري را هم تجربه کرده‌اند. خبر نگران کننده‌تر اين است که کارشناسان معتقدند، ادامه فرونشست‌ها حتمي است. چراکه کشور با کاهش شديد سطح آب‌هاي زيرزميني روبه‌رو است. در گذشته نه چندان دور در دشت مهيار سطح آب در 30متري زمين بوده است اما درحال‌حاضر به 120 متر رسيده است؛ اين يعني زمين زيرپايمان خالي شده است. علاوه بر برداشت و استخراج بي‌رويه آب از سفره‌هاي زيرزميني، خشکسالي، کمبود بارش و استحصال و استخراج معادن نفت‌، گاز، زغال‌سنگ از جمله علل فرونشست زمين هستند. در دنيا حدود 77 درصد فرونشست به علت عوامل انساني است که 60 درصد از اين عوامل مربوط به برداشت آب‌هاي زيرزميني است. البته طبق گزارش‌هاي سازمان نقشه‌برداري اين نسبت در ايران بالاتر است و حدود 90درصد پديده‌هاي فرونشست به دليل برداشت آب‌هاي زيرزميني است. گفتني است، در 4دهه گذشته تعداد چاه‌هاي کشور از 47 هزار حلقه به 763 هزار حلقه افزايش يافته است، تاجايي که ميزان برداشت سالانه از منابع آب‌هاي زيرزميني از طريق چاه‌ها، از 9ميليارد مترمکعب، به 47ميليارد مترمکعب رسيده و تعداد چاه‌ها 16برابر و ميزان برداشت 5 برابر شده است. طبق آمار ارائه شده از سوي برخي از مسئولان حدود نيمي از چاه‌هاي کشور غيرمجاز هستند. خشکسالي‌هاي پي در پي و تغييرات شديد آب و هوايي باعث شده است، ايران در کنار کشورهاي ايالات متحده، چين، هند و عربستان سعودي در ميان کشورهايي با بيش‌ترين ميزان تخليه آب‌هاي زيرزميني در قرن 21 قرار بگيرد. اين امر باعث شده است 20 ميليون نفر در کشور درگير فرونشست زمين شوند. در ميان شهرهاي کشور، اصفهان، تهران، کرمان و خراسان رضوي به ترتيب بيش‌ترين ميزان فرونشست را دارند. اما از اقدامات صورت گرفته درباره کنترل و مهار برداشت بي‌رويه از آب‌هاي زير زميني در چند سال اخير هم نبايد غافل شد؛ سال گذشته خبرگزاري ايسنا با ارائه آماري خبر از انسداد 2229 حلقه چاه را در هفت ماه ابتدايي سال 1400 داد؛ قرار است ظرف يک تا دو سال آينده 10 هزار و 500 حلقه چاه غير مجاز ديگر مسدود شود که رقم ذکر شده پيشرفت 21 درصدي را نشان مي‌دهد. اما بالاترين عملکرد انسداد چاه‌هاي غيرمجاز در سال 1395 به تعداد حدود 17 هزار و 328 حلقه بوده است. با تمام اين موارد صيانت از آب‌هاي زيرزميني نه تنها کشور را از نزديک شدن به خط قرمز بحران کم آبي نجات مي‌دهد، بلکه امنيت زميني را براي شهرهاي خشک و کويري کشور به‌همراه خواهد داشت.