«تضمين» نه؛ «خسارت»ممكن است

موضوع تضمین در برجام در اختیار ایران نیست و با سازوکارهای حقوق ملی و داخلی آمریکا و حقوق عمومی و اساسی آن کشور سر و کار دارد. این تسلط مشاهده نمی‌شود که طی آن سازوکاری تعریف شود که با آن حقوق اساسی و داخلی آمریکا حتما سازگاری داشته باشد. از طرف دیگر هر قانونی هم که وضع شود کنگره می‌تواند آن را لغو کند. اگر اراده دولت یا نمایندگان بعدی کنگره بر این باشد که از برجام خارج شوند هر تضمینی را هم که ما به لحاظ حقوق در سند برجام قرار دهیم، آنها می‌توانند لغو کنند. اینگونه نیست که تضمین عینی و قطعی برای خروج از برجام وجود داشته باشد و این امری بسیار دشوار است. شاید ایران این دفعه بخواهد خسارت را پیش بینی کند که اگر آمریکا از برجام خارج شود، خسارت وارده بر ایران را پرداخت کند. البته برای آن هم باید مرجع حل اختلاف پیش بینی شود وگرنه اگر خسارت هم پیش بینی شود اما آمریکا تن ندهد چگونه می‌خواهیم آمریکا را وادار به پرداخت خسارت به خودمان کنیم. باید جایی تحت عنوان صندوق خسارت تعیین شود که آمریکا زیر بار نمی‌رود. شاید بشود به لحاظ حقوقی مدل‌هایی را تعریف کرد اما عرصه روابط بین‌الملل تحت تاثیر حقوق حرکت نمی‌کند بلکه بیشتر تحت تاثیر موازنه قدرت حرکت می‌کند. از همین رو است که هر کشوری بیشتر قدرت داشته باشد، می‌تواند امتیازات بیشتری از طرف مقابل دریافت کند. ولی این حرف حقوقی درستی داشته باشید خیلی کمک نخواهد کرد که شما به جایی برسید. آمریکا در گذشته نیز در خصوص بیانیه‌الجزایر تعهد داده بود که در امور داخلی ایران دخالت نکند اما این دخالت‌ها بدون توجه به مفاد بیانیه الجزایر ادامه داشت. از طرف دیگر در پرونده‌ای در دیوان بین‌المللی دادگستری؛ میان نیکاراگوئه و آمریکا دیوان به نفع نیکاراگوئه رای داد اما آمریکا به اجرای رای تمکین نکرد و در نهایت با رضایت خود از طریق مذاکره با نیکاراگوئه به تفاهم رسیدند. البته تضمین یا ضمانت اجرا در برجام را می‌توان به عنوان شرمنده سازی یا اهرم فشار علیه آمریکا مطرح کرد و پیش بینی کردن آن بهتر از عنوان نکردن آن است اما اینکه فکر کنیم همه مسائل با یک متن حقوقی حل می‌شود اینگونه نیست. چرا که عرصه روابط بین الملل عرصه تاخت و تاز قدرت است و هر کشوری به اندازه‌ای که قدرت دارد می‌تواند اراده خود را در سطح بین‌الملل اجرایی کند. البته اگر نگاهی به معاهدات بین المللی بیندازیم، می‌بینیم که در کمتر معاهده‌ای تضمین یا ضمانت وجود دارد و هر معاهده‌ای بنا به ماهیت خودش ممکن است تضمین در آن به وجود آمده باشد. از آنجایی که در معاهدات بین‌المللی هر دولتی با اراده خودش به معاهده ملحق می‌شود به اراده خود نیز خارج می‌شود و فقط یک تشریفات شکلی در آن می‌بینیم که 3 یا 6 ماه پیش از خروج از معاهده باید اطلاع دهد و بحث هیچ تضمینی نیست.