سدها آبی برای رهاسازی ندارند!
فوریت مدیریت بحران آب
آماری که در این رابطه منتشر میشود ترسناک است و به وقوع گزارشهای مذکور دامن میزند. سال آبی 1400 - 99 در اوایل مهرماه با ۱۵۷ میلیمتر بارش به پایان رسید که این رقم نسبت به سال آبی ۹۹-۹۸ حدود ۱۶۰ میلیمتر کاهش داشته است. در این شرایط آبی که در پشت سدهای استان 13 میلیونی تهران قرار دارد با کاهش ۳۱۴ میلیون متر مکعبی ذخایر سدهای پنجگانه تهران در انتهای شهریورماه روبهرو است و این موضوع در کنار هشدارهای سازمان هواشناسی برای فصولی بیباران و کاهش ۹۷ درصدی بارشها نسبت به سال قبل اعداد عجیب و دور از انتظاری منتشر میکند. در این رابطه مهدی زارع، کارشناس محیط زیست، درباره هشدار نسبت به ذخایر آبی تهران به «آرمان ملی» میگوید: « 70 درصد آب تهران از منابع سطحی از پشت سدهای پنجگانه این استان وارد شبکه آبرسانی میشود و 30 درصد آب از منابع زیرزمینی تأمین میشود که برداشت بیش از حد از منابع زیرزمینی، پدیده خشکسالی و فرونشست زمین را نیز تشدید کرده است. الگوی مصرف شهروندان تهرانی نیز باعث تشدید بحران آب در این کلانشهر شده است. افزون بر آن 40 درصد از تهرانیها بیش از حد مجاز آب مصرف میکنند. همچنین پنج درصد شهروندان
تهرانی که ساکن در مناطق یک، دو و سه هستند، پنج برابر حد مجاز آب مصرف میکنند؛ مشترکان پرمصرفی که بیش از سه برابر میانگین جهانی آب مصرف میکنند. سه کانون اساسی خشکسالی ایران شامل شمال شرق، البرز مرکزی و منطقه آذربایجان و غرب کشور معین شده که شهرهای بزرگی مانند تهران را نیز دربر میگیرد. وی در ادامه میافزاید: «مدیریت بحران آب در استان تهران مسالهای ملی است و لازم است علاوه بر وزارت نیرو، شهرداری و وزارت کشور و نهاد ریاستجمهوری نیز به فوریت با بهرهگیری از بهترین توان تخصصی به آن بپردازند.»
فرونشست زمین در پاییز
دکتر حامد نجفی علمدارلو، کارشناس منابع طبیعی با تاکید بر این که افزایش برداشت از منابع آب زیرزمینی بدون تردید به تشدید روند فرونشست دشتهای تهران و البرز منجر خواهد شد، عنوان کرد: «با توجه به اینکه میزان برداشت از منابع زیرزمینی تهران و البرز در شرایط خشکسالی براساس آمارهای شرکت آب منطقهای تهران افزایش یافته است، بنابراین طبیعتا در پاییز و زمستان سال جاری شاهد افزایش نرخ فرونشست زمین در استانهای تهران و البرز خواهیم بود. در این میان باید توجه داشت که مهمترین راهکار کنترل روند فرونشست زمین در استانهای تهران و البرز، سازگار کردن جمعیت این دو استان با توان اکولوژیکی آنها برای تامین آب است.» این گفتهها در شرایطی مطرح است که وضعیت آبی در استانهای دیگر بهتر نیست، مثلا کاهش ۴۰ درصدی ذخایر آب پشت سدهای استان ایلام، زنگ خطر بیآبی را به صدا درآورده است. یا در استان لرستان به عنوان چهارمین استان پربارش کشور که سالانه 12 میلیارد متر مکعب روان آب از آن خارج میشود، حال پشت سدهای آن آبی وجود ندارد که رهاسازی شود و طبق گفته آخرین گزارش از وضعیت سدها استان، هم اکنون در 6 سد مروک، ایوشان، هاله،کزنار، خان آباد و
حوضیان تقریبا 44 میلیون متر مکعب آب وجود دارد که این مقدار نسبت به سال گذشته 45 درصد کاهش داشته و در سد ای ایوشان، کزنار و خان آباد تقریبا هیچ گونه آبی جهت رهاسازی در این سدها وجود ندارد. وضعیت در دیگر استانها بهتر نیست و در کل ایران با کاهش ۲۹ درصدی ذخیره آب سدها مواجه است. بدین معنا که حجم آب پشت سدها نسبت به سال قبل هفت میلیارد متر مکعب کاهش یافته است! این موضوع درحالی رخ میدهد که کارشناسان هواشناسی از پاییز خشک و سرد بیسابقه در نیم قرن اخیر خبر میدهند. اوایل تابستان سال جاری احد وظیفه، رئیس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی به خبرگزاری ایسنا گفته بود: «تابستان امسال دمای مناطق غربی و شمال غربی ۱ تا ۲ درجه بیش از نرمال و دمای مناطق جنوب شرق تا شرق در حد نرمال و بهطور کلی دمای کشور حدود یک درجه بیش از حد نرمال است.» به این معنی که «خشکسالی طی تابستان امسال تداوم پیدا خواهد کرد و احتمال میرود که تا زمستان سال جاری نیز ادامه داشته باشد.»
خشکسالی انسان محور
با این حال بسیاری از کارشناسان بر این باورند که ایران همواره در طول تاریخ با خشکسالی دسته و پنجه نرم کرده است، اما این موضوع را خشکسالی انسان-محور مینامند. پدیدهای که به اعتقاد دانشمندان فرایندی چند بعدی و در مقیاسهای متفاوت است که در نهایت منجر به پدیده ورشکستگی آبی میشود. تغییرات آب و هوایی، تصمیمگیریها و فعالیتهای انسانی و تغییر شرایط اقلیمی ناشی از تغییر در مدیریت آب و اراضی از جمله عوامل ایجاد این خشکسالی محسوب میشوند. چندی پیش بود که عیسی کلانتری، وزیر اسبق کشاورزی و رئیس وقت سازمان حفاظت محیط زیست اعلام کرد: «ایران درحال محو شدن است» و او باور دارد که بیشتر مشکلات آبی در سیاستهای نادرست چند دهه اخیر در رابطه با حفظ منابع آبی است، او در رابطه با وضعیت کشاورزی گفته است: «۲۰ تا ۲۵ سال پیش از استان فارس، دو میلیون تن خرید گندم صورت می گرفت اما امسال ۵۰۰ هزار تن گندم هم ندارد چون آبهای زیرزمینی و کارستی(karst)، تمام شد. جنگ آب بین استان های اصفهان، چهار محال بختیاری، یزد، خوزستان و لرستان، شروع شد و این جنگ از استان به استان در حال رسیدن از روستا به روستاست.»
