کشف دنیاهای دیگر

فرزانه طاهری

از گلشیری تا ویرجینیا وولف

خواندنِ فرزانه طاهری (1337-تهران) چه در هیات یک فرد در زندگی شخصی‌اش و چه یک مترجم که نامش روی جلد کتابی آمده باشد، همیشه جذاب است. حرف‌هایی که می‌زند همیشه خواندنی است، و البته کتاب‌هایی که با دقت‌ِ هرچه تمام‌تر ترجمه می‌کند. خاطرات او از زنده‌یاد گلشیری تا خاطرات او از کتاب و کتابخوانی و ترجمه کتاب دریچه‌ای است به دیگردیدن و دیگرگونه‌زیستن. این را می‌توان در تمامی ترجمه‌هایش دید که با هر کدامش دری رو به دنیا برای ما باز کرده است. «درس‌گفتارهای ناباکوف»، «خانم دَلُوِی»، «در دل گردباد»، «عطش آمریکایی»، «سیلویا بیج و نسل سرگشته» و «کلیسای جامع» برخی از ترجمه‌های ایشان است.

در دبستان «کتاب‌های طلایی» و «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب» و اینها را می‌خواندم. و سال‌های آخر دبستان هم رمانی یادم هست که درباره‌ جنگ ویتنام بود. عشق یک سرباز آمریکایی و یک زن ویتنامی و اینها و طبعا ویت‌کنگ‌هایش هم خیلی آدم‌های بدی بودند و در کافه‌های سایگون بمب می‌گذاشتند و عیش این دو دلداده را منغص می‌کردند. خلاصه از این طرف ماجرا وارد قضیه شدم.در دبستان داستانی خواندم با طرح‌های کوچک سیاه و سفیدِ خیلی تاریک کنارش. یادم نیست خود کتاب چه بود. مجموعه‌داستان بود به‌هرحال. ماجرای موش کوری که دختری نمی‌دانم چرا با او زندگی می‌کرد. زیرِ زمین در تونل‌های تودرتو و در تاریکی. دختر خیلی مهربانی هم بود. اما وحشت آن زندگی در تاریکی با آن موش کور گنده و کریه قلبم را سنگین می‌کرد. هنوز هم با این حافظه‌ خرابی که دارم وحشت زندگی آن دختر را به خاطر می‌آورم. در نوجوانی دیگر رمان و اینها می‌خواندم. «سووشون» دانشور یادم هست خیلی برایم عزیز بود. بارها خواندمش، و شعرهم زیاد می‌خواندم. طبعا فروغ و شاملو صدر همه بودند. اما مجموعه‌ای داشتم گزیده‌ شعر معاصر، اسمش گمانم «رهروان شعر امروز» بود. و یادم هست عمران صلاحی و سپهری و رویایی و... را اول‌بار آنجا خواندم. اما کتاب گزیده‌ شاملو و فروغ و اخوان را هم داشتم. از آن گزیده‌های جیبی. اخوان را آن‌وقت‌ها به اندازه‌ شاملو دوست نداشتم. شاید برایم فهمش سنگین بود. گزیده‌ شاملو اما ورق‌ورق شده بود. همان که جلد خردلی یا زرد داشت. کلیش را هم زیرش خط کشیده بودم. البته بیشتر آنها که «پیام» سیاسی داشت. «خون را به سنگفرش ببینید» و اینها. پریا را زودتر از اینها شنیده بودم. در ده یازده‌سالگی شاید که خاله‌ام می‌خواند تا ما بچه‌ها را بخواباند و من همیشه غصه‌ پریا را می‌خوردم. در سال‌های آخر دبیرستان بود که خواندنم سمت‌وسوی روشن‌تری گرفت. البته باز هم «امور» سیاسی رهنمونم بود. از لجاجت با پدری که افسر شهربانی بود لابد. یا حساسیتم به ظلم و بی‌عدالتی. «چشم‌هایش» علوی را با بدبختی گیر آوردم و خواندم و عرش را سیر کردم. کتاب‌های هدایت و چوبک هم که جزو ملزومات بود. اولین کتاب انگلیسی کامل را هم سال‌های آخر دبیرستان خواندم. یکی از اقوام هدیه داد به من. «خاطرات آن فرانک» بود. پدرم بیشتر برایمان آثار «پندآموز» می‌خرید و البته گاهی هم از دستش درمی‌رفت و آنچه را «نباید» می‌خرید. بعدش که خودم می‌خریدم، یا قرض می‌گرفتم از همکلاسی که خاله و دایی‌اش دانشجو بودند، اوضاع بهتر شد. بالزاک‌هایی را که پدرم می‌خرید جز «باباگوریو» نیمه‌کاره می‌خواندم. حوصله‌ام را سر می‌برد. دوره‌ دانشجویی هم که خوب اوضاع خیلی بهتر شد. هر دو ماه ششصد تومن کمک‌هزینه‌ی تحصیلی می‌گرفتیم. پانصد تومانی تازه چاپ شده بود. می‌رفتیم بانک ملی بزرگ خیابان شاهرضا روبه‌روی سینما ب.ب. گمانم و کمک‌هزینه‌مان را می‌گرفتیم. راه می‌افتادم اول از همه می‌رفتم انتشارات خانه‌ کتاب یا مروارید که آن وقت‌ها حسین کریمی، مدیر فعلی انتشارات نیلوفر، آنجا کار می‌کرد. کتاب‌های زیرمیزی هم به من می‌داد. پانصدی را که می‌دادم، می‌پرسید کمک‌هزینه را دادند؟ آن وقت بود که «اسرار گنج دره‌ جنی» گلستان را زیرمیزی خریدم. «شازده احتجاب» و «نمازخانه کوچک من» و کارهای نویسنده‌های معاصر و خلاصه ترجمه و کازانتزاکیس و مالاپارته و «صدسال تنهایی» و... به انگلیسی هم با کلی نویسنده آشنا شدم به دلیل رشته‌ تحصیلی‌ام و بعضی استادهای معرکه. فاکنر و وولف و جرج الیوت و سال بلو و یوجین اونیل و... فاکنر را یادم هست که حیرت‌زده‌ام کرد. رمان «خشم و هیاهو» و «محتضر که می‌افتم» [یا همان گوربه‌گور که دریابندری گذاشته] دیوانه‌ام کرد. شعرهای سیلویا پلات و امیلی دیکینسن هم. داستان «نمازخانه‌ کوچک من» هم دیوانه‌ام کرد. و «گرگ». خلاصه دروازه‌ بهشتی به رویم باز شد که سرازپانشناخته در آن می‌دویدم و هرچه را به دستم می‌رسید می‌خواندم. یادم هست فیلم «شازده احتجاب» را که دیدم رفتم کتابش را خواندم. هنوز دبیرستان بودم. اولین روبه‌رویی من با رمان ذهنی بود. بُهت‌زده‌ام کرد. بعدا البته بیشتر که خواندم، بخصوص ادبیات به زبان اصلی را، بیشتر با این نوع رمان آشنا شدم. اما اگر بخواهم فارغ از هر برداشتی که از این انتخابم می‌شود صادقانه بگویم، همین رمان بود که حیرت‌زده‌ام کرد. هنوز هم البته هربار که جاییش را باز می‌کنم و می‌خوانم شگفت‌زده‌ام می‌کند و البته داغ و حسرت هم تازه می‌شود. قبلش رمان‌هایی که خوانده بودم، یا داستان‌های کوتاه، مثلا از احمد محمود و دولت‌آبادی و آل‌احمد و دانشور و درویشیان و امین فقیری و علوی و خیلی‌ها، «رئالیستی» بودند و آنچه مرا در آنها جذب می‌کرد همان دغدغه‌های سیاسی بود و افشای فقر و ظلم و... و البته کشش داستانی بعضی‌شان. در طول این سال‌ها، از بعضی‌ نویسنده‌ها شگفت‌زده می‌شوم. مثلا کورمک مک‌کارتی. این انسانیتی که در کارهایش موج می‌زند. اما اگر قرار باشد یک شخصیت داستانی باشم، شخصیت اصلی «مرد صدساله‌ای که از پنجره فرار کرد و ناپدید شد» را انتخاب می‌کردم. از ترجمه‌های خودم هم، عاطفی اگر بگویم، «راستی آخرین بار پدرت را کی دیدی؟» را دوست دارم. اما از لحاظ ترجمه، «خانم دَلُوِی» و «سرود کریسمس» را. در دوران حیات کاری‌ام، ریموند کارور مرا هم مثل خیلی‌های دیگر به این توهم انداخت که شاید بتوانم بنویسم. اما ریزه‌کاری‌هایی که وقت ترجمه آدم متوجه‌شان می‌شود، از آنجا که مترجم دقیق‌ترین خواننده است، سبب شد عطایش را به لقایش ببخشم. زمانی رسید، دهه‌ها پیش، که یک‌بار برای همیشه در زندگی فهمیدم که داستان‌نویس نخواهم شد. اصلا با وجود اینکه بیست‌ویک سال با یک نویسنده زندگی کردم هم هنوز نمی‌توانم بفهمم با این هراسِ نشستن روبه‌روی صفحه‌ سفید چطور دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند، این هولناکیِ خلق از هیچ.