پیامد شکاف نسلی در ایران

در جمعیـت‌شنــاسی نسل عبارت است از عده‌ای از افراد که یک تجربه مشترک دموگرافیک یا جمعیتی را در برهه‌ای از زمان دارند و به عبارتی گفته می‌شود که این دسته از افراد در یک کانال نسلی قرار می‌گیرند. اما در جامعه‌شناسی منظور از نسل افرادی هستند که دارای ارزش‌ها، نگرش‌ها و هنجارهای مشابهی هستند و در یک برهه تاریخی رویدادی را به‌صورت مشترک تجربه کرده‌اند. آنچه در علوم اجتماعی همواره مورد توجه قرار می‌گیرد و به عنوان یک مساله جمعیتی و جامعه‌شناختی شناخته می‌شود، بحث شکاف نسلی یا به عبارتی (Generation Gap) است که اشاره به تفاوت بین هنجارها، ارزش‌ها و نگرش‌های یک نسل با نسل‌های دیگر دارد. شکل بارز شکاف نسلی در ساختار و درون خانواده تبلور و تجلی می‌یابد. برای مثال جوانان ممکن است اینگونه فکر کنند که پدران یا بزرگانشان آنها را درک نمی‌کنند یا برعکس، بزرگان و افراد مسن ممکن است ابراز کنند جوانان ارزش‌ها را از دست داده‌اند یا اصالت‌ها را فراموش کرده‌اند و مواردی از این قبیل. اختلاف والدین و فرزندان یا به عبارتی اختلاف بین جوانان و میانسالان و سالمندان تا حــدود زیادی ریشــه در تجربه زیسته افراد دارد که این تجربه‌های زیسته کاملا متفاوت است. یعنی آنها محیط اجتماعی، سیاسی و تاریخی متفاوتی را تجربه می‌کنند و از این رو نگرش‌ها، عادات رفتاری و ارزش‌های متفاوتی هم خواهند داشت. برخی محققان از واژه‌ای به نام شکاف نسلی و برخی از تفاوت نسلی یا (Generation Difference) استفاده می‌کنند. در برخی مواقع نیز کارشناسان از واژه جانشیــن نسل‌ها یا (Generation Replacement) استفاده می‌کنند که همه این‌ موارد نشان‌دهنده این است که برداشت‌های مختلفی از مساله نسل می‌شود. نتایج تحقیقات و پژوهش‌ها گاه حاکی از وجود شکاف نسلی و گاه حاکی از فقدان آن است. به عبارتی باید گفت مطالعات نتیجه مشخص و واحدی را نشان نمی‌دهد که آیا به راستی شکاف نسلی وجود دارد یا تفاوت نسلی؟ آنچه مسلم است این است که شکاف نسلی یک مساله کاملا طبیعی است. زیرا نسل‌های مختلفی که از پی هم می‌آیند در هنجارها، ارزش‌ها و نگرش‌ها متفاوت هستند. شکاف نسلی زمانی تبدیل به یک تضاد و بحران می‌شود که اختلافات درون خانوادگی به‌خصوص بین والدین و فرزندان از یک طرف و بی‌اعتقادی نسل‌های جوان به ارزش‌های خانوادگی یا ارزش‌های ریشه‌دار تاریخی از سوی دیگر حاصل گردد. بحث شکاف نسلی یک مساله عام جهانی هم هست یعنی نمی‌توانیم بگوییم که بومی و مختص ایران است. هر جامعه‌ای که در مسیر نوسازی و تحولات اقتصادی قرار گیرد و شدت این تحولات زیاد باشد، خواه ناخواه با مساله تفاوت نسلی و در شکل حادتر آن با شکاف نسلی و تعارض نسل‌ها مواجه می‌شود. مساله این است که ما بتوانیم آن را تشخیص داده و راهکارهای متناسب با آن را در نظر بگیریم. کما اینکه این امر از طریق سیاست‌های اجتماعی، جمعیتی و فرهنگی قابل جرح و تعدیل است. شکاف نسلی اگرچه امروزه بیشتر به چشم می‌خورد اما موضوعی کهن و جزیی از زندگی بشر محسوب می‌شود. شکاف نسلی از تمایزهای دوقطبی و شدید بین نسلی حکایت دارد که صورت بیرونی آن به شکل کشمکش و تعارض‌های بین نسلی حکایت می‌کند. همچنین باید گفت این پدیده تنها مختص ایران نیست بلکه در همه کشورها خصوصا جوامعی که وارد مرحله نوسازی شده‌اند، بیشتر دیده می‌شود. اختلافات خانوادگی، ترک تحصیل، فرار از خانه، اعتیاد و مواردی دیگر از مهم‌ترین پیامدهای شکاف نسلی است. زمانی‌که جوانان می‌پندارند که از سوی والدین و اطرافیان خود درک نمی‌شود، انگیزه انجام کارهای نابهنجار و ضد قانونی در آنها چندبرابر می‌شود؛ البته شدت این پیامدها با توجه به جامعه و تحولات آن و نیز نوع خانواده (سنتی، مدرن یا بینابین بودن) متفاوت است.