چرا نتایج واکسن کرونای «آکسفورد» دانشمندان را گیج کرده است؟

واکسن کوويد19 که بسيار انتظارش را مي‌کشيم نتايجي دلگرم کننده و درعين حال گيج ‌کننده داشته است.به گزارش نيچر، توليدکنندگان واکسن "آکسفورد" در 23 نوامبر در بيانيه‌اي مطبوعاتي اعلام کردند که واکسن توليد شده توسط اين دانشگاه در انگلستان و شرکت بزرگ دارويي آسترازنکا(AstraZeneca) در بررسي داده‌هاي آزمايش فاز سه به طور متوسط 70 درصد موثر بوده است. اما بررسي‌ها نشان داده تفاوت چشمگيري در کارايي واکسن بسته به ميزان دوز دريافتي وجود دارد. به نظر مي‌رسد دريافت دو دوز کامل از واکسن به فاصله دو ماه تنها 62 درصد در ايجاد ايمني موثر باشد، اين در حالي است که به طور شگفت‌آوري افرادي که ميزان کمتري از واکسن در مرحله اول دريافت کردند و دوز کاملي از واکسن را در مرحله دوم گرفتند ايمني 90 درصدي نشان داده‌اند.در اوايل ماه جاري شرکت‌هاي دارويي فايزر(Pfizer) و بيوان تک(BioNTech) اعلام کردند که واکسن مبتني برRNA آنها در انتهاي آزمايشات اوليه حدود 90 درصد موثر بوده است. واکسن RNA شرکت بيوتکنولوژي مُدرنا(moderna) نيز پس از بررسي داده‌هاي تکميل نشده نشان داد که کارايي خوبي دارد.

پرهيز از مقايسه واکسن‌ها

دانشمندان از مقايسه واکسن‌ها براساس اطلاعات ناقص اوليه پرهيز مي‌کنند. محققان مي گويند: تفاوت‌هاي موجود در آخرين نتايج به دست آمده به طرز قابل توجي باعث عدم اطمينان در مورد کارکرد واکسن آکسفورد خواهد شد تا زماني که اطلاعات و نتايج آزمايش هاي ديگري در مورد اثربخشي اين واکسن به دست بيايد.دانيل آلتمن، ايمونولوژيست در دانشکده امپريال لندن مي‌گويد: عجله ما ممکن است باعث مقايسه‌ي نادرست مواردي کاملا غيرمتبط شود. ما يک راه خيلي طولاني براي تحليل و بررسي اين داده‌ها و گزارش و انتشار کامل آنها در پيش‌رو داريم.

عامل ويروسي

واکسن مشترک آکسفورد- آسترازنکا از يک آدنو ويروس سرماخوردگي ساخته شده است که از مدفوع شامپانزه‌ها جدا شده و اصلاح شده است به طوري که ديگر در سلولها تکثير نمي‌شود. هنگام تزريق، واکسن به سلول‌هاي انساني دستور مي‌دهد تا پروتئين سنبله سارس-کوو)-2 (SARS-CoV-2 که هدف اصلي سيستم ايمني بدن در مقابله با ويروس‌هاي کرونا است را توليد کنند. اين واکسن قبل از ساير رقبا از جمله فايزر و مدرنا وارد فاز سه آزمايشات کنترل اثربخشي شده است و آزمايشات در کشورهايي از جمله ايالات متحده، آفريقاي جنوبي، ژاپن و روسيه ادامه دارد. نتايج منتشر شده در 23 نوامبر براساس آزمايش بر روي 11 هزار شرکت کننده تا چهارم نوامبر در کشورهاي انگلستان و برزيل مي‌باشد که از اين تعداد 131 نفر مبتلا به کوويد19 شدند.به طور کلي، توليد کنندگان واکسن هنگامي که 2 هفته پس از دريافت دوز دوم شرکت کنندگان را بررسي کردند دريافتند که واکسن 2 دوزه داراي 70 درصد اثربخشي است، اما اين رقم ميانگين دو رقم 62 و 90 درصد است.

اولويت محققان؛ تزريق دوز کمتر

فلوريان کرامر، يک ويروس‌شناس در دانشکده پزشکي آيکان در ماونت سيناي در شهر نيويورک، در توييتر گفت: 90درصد بسيار خوب است، اما 62 درصد براي دو دوز واکسن رقم قابل‌توجهي نيست.اولويت اصلي محققان اين است که درک کنند چرا تزريق دوز کمتر در مرحله اول تاثير بهتري داشته است. پاسخ مي‌تواند در داده‌ها نهفته باشد.لوک وندنبرگ، يک ويروس شناس در موسسه چشم و گوش ماساچوست و دانشکده پزشکي هاروارد مي‌گويد: اين آزمايش ممکن است به اندازه کافي بزرگ نبوده باشد که بتواند اختلاف بين دو مرحله را اندازه‌گيري کند، در اين صورت با شناسايي موارد ديگر کوويد19، اختلافات ممکن است از بين برود. نتايج موثرتر نيم‌دوز‌، دوز کامل براساس 2،741 شرکت کننده در آزمايش انجام شد، در حالي که آزمايشي که در آن از دارونما(مشابه واکسن اما بدون خاصيت) استفاده شد شامل 8،895 داوطلب بود. در بيانيه مطبوعاتي مشخص نشده است که مبتلايان مربوط به کدام گروه بودند.استفان ايوانز، اپيدميولوژيست آماري در دانشکده بهداشت و پزشکي گرمسيري لندن، براساس داده‌ها، تخمين مي‌زند که تزريق نيم دوز در مرحله اول و دوز کامل در مرحله دوم مي‌تواند تا 66 درصد اثربخشي داشته باشد.

فرضيه‌ها براي دوز مصرفي

اما اگر اين اختلافات واقعي باشند دانشمندان مشتاقند علت آن را بدانند. کيتي ايور، ايمونولوژيست در موسسه جنر آکسفورد که در حال کار بر روي واکسن است، مي گويد: من فکر نمي کنم اين يک ناهنجاري باشد. من بسيار مشتاقم که به آزمايشگاه بروم و براي اين سوال جوابي پيدا کنم. او دو نظريه اصلي دارد که چرا دوز پايين تر ممکن است منجر به محافظت بهتر در برابر کوويد19 شود. وي مي گويد، ممکن است دوزهاي کمتر واکسن در تحريک زيرمجموعه ي سلول‌هاي ايمني به نام سلول‌هاي T که در توليد آنتي‌بادي نقش دارند موثرتر باشد.توضيح ديگري نيز وجود دارد و آن پاسخ سيستم ايمني بدن به ويروس شامپانزه است. اين واکسن نه تنها باعث واکنش به پروتئين سنبله سارس-کوو-2 مي‌شود، بلکه همچنين نسبت به اجزاي ناقل ويروس نيز ايجاد واکنش مي‌کند. اور مي‌گويد، ممکن است که تزريق دوز کامل در مرحله اول روند اين واکنش را مختل کند. وي قصد دارد پاسخ‌هاي آنتي بادي به ويروس شامپانزه را براي يافتن پاسخ اين سوال بررسي کند.جيمز ويلسون، ويروس‌شناس از دانشگاه پنسيلوانيا در فيلادلفيا که پيشگام استفاده از آدنو ويروس‌ها براي واکسن‌ها در دهه 1990 بود مي‌گويد، اين توجيه قابل قبول است و امکان دارد شرکت آسترازنکا با دادن يک نيم دوز در ابتدا، دوز دارو را تنظيم کرده است.هيلدگوند ارتل، ايمونولوژيست ويروسي در موسسه ويستار در فيلادلفيا ، با توجه به برخي از کارهايي که در زمينه‌ي واکسن‌هاي آدنو ويروس در موش‌ها انجام داده است، مي‌گويد: اين نتايج منطقي است. وي همچنين دريافته است که براي يک واکسن دو دوزه، تزريق ميزان کمتري در دوز اول مي‌تواند منجر به ايمني بهتري نسبت به تزريق يک دوز کامل شود. او فکر مي کند دليل اين امر اين است که دوز پايين‌تر با سرعت بيشتري منجر به ايجاد سلول‌هاي ايمني حافظه مي‌شود که با افزايش دوز دوم ايجاد مي شوند. بيشتر کردن فاصله بين تزريق دو دوز نيز مي‌تواند اثري مشابه داشته باشد.شرکت آسترانزکا اميدوار است که اطلاعات بيشتري در مورد تزريق دو مرحله‌اي واکسن به دست آورد. اين شرکت تاکنون به حدود 10 هزار شرکت کننده در آزمايش بررسي اثربخشي واکسن در ايالات متحده واکسن داده است. اين آزمايش از ماه سپتامبر براي بيش از يک ماه متوقف شد زيرا محققان در انگلستان در يکي از شرکت کنندگان نوعي بيماري عصبي مشاهده کردند.منه پانگالوس، معاون تحقيقات داروهاي بيولوژيک در آسترازنکا، در يک کنفرانس مطبوعاتي گفت که اين شرکت قصد دارد پس از گرفتن تاييديه، آزمايشات خود را در جهت بهتر کردن مراحل تزريق دوزها و تاثيرگذاري بيشتر تغيير دهد.اور مي‌گويد: استفاده از دوز بيش از حد نياز براي داشتن اثربخشي کمتر، عاقلانه نيست. من فکر مي‌کنم ما شاهد تغيير رويه و استفاده دوز کمتر و استاندارد خواهيم بود.

نشانه‌هايي براي خوش‌بيني

دانشمندان مي‌گويند، در حالي که آکسفورد و آسترازنکا داده‌هاي آزمايش خود را تفسير مي کنند و اطلاعات بيشتري جمع‌آوري مي‌کنند، دلايلي براي خوش‌بيني در ساير جنبه‌هاي عملکرد اين واکسن نيز وجود دارد. هيچ شرکت کننده‌اي که اين واکسن را دريافت کرده است در بيمارستان بستري نشده و يا دچار نوع شديد کوويد19 نشده است، زيرا اين واکسن در جلوگيري از بيماري شديد عملکرد خوبي دارد.همچنين نکاتي وجود داشت که نشان مي‌دهد اين واکسن از انتقال ويروس توسط افراد آلوده جلوگيري مي‌کند، حتي اگر اين افراد بي‌علائم باشند.در آزمايش شرکت آرم انگلستان برخي افراد به طور معمول آزمايش سارس-کوو-2 انجام مي‌دادند حتي اگر علائمي نداشتند. اور مي‌گويد، تفاوت در ميزان عفونت بين افرادي که دارونما(نوع مشابه اما بي اثر دارو) دريافت کرده‌اند و کساني که واکسن آکسفورد دريافت کرده‌اند، نشان مي‌دهد اين واکسن جلوي انتقال ويروس را مي‌گيرد.