چرا ترامپ بازي از پيش باخته ضد ايراني را آغاز کرده است؟

آخرين تير ترکش

چرا ترامپ بازي از پيش باخته

ضد ايراني را آغاز کرده است؟

مايک پمپئو ابتدا تلاش کرد تا سازماندهي سياست خارجي دولت ترامپ را هماهنگ با انتظارات و درخواست‌هاي ترامپ تغيير داده و سپس با تلاش‌هاي گسترده او و «جان بولتون» مشاور سابق امنيت ملي که وي هم رويکرد ضد ايراني دارد، آمريکا را در ارديبهشت 97 از برجام خارج کرد. تيم ترامپ- پمپئو دو بار در شوراي امنيت تلاش کرد تا اعضاي شوراي امنيت و سازمان ملل را مجاب به همراهي با آنها کند؛ يکبار در شهريور سال گذشته و در نشست شوراي امنيت که به درخواست آمريکا انجام شد و دومين‌بار که قطعنامه ضد ايراني دولت ترامپ در روزهاي اخير با اقدام يکپارچه شوراي امنيت با شکست روبه‌رو شد. قطعنامه پيشنهادي آمريکا با 11 راي ممتنع و مخالفت چين و روسيه به تصويب نرسيد. تنها آمريکا و جمهوري دومينيکن به اين قطعنامه راي مثبت دادند. اکنون ترامپ و پمپئو مسير جايگزين اشتباه ديگري را برگزيده‌اند؛ استفاده از «مکانيسم بازگشت تحريم‌ها-SnapBack» يا به عبارت ديگر «مکانيسم ماشه». بنابه گزارش‌ها مايک پمپئو روز پنجشنبه گذشته به سازمان ملل رفت تا تقلا براي بازگرداندن تحريم هاي سازمان ملل عليه ايران را آغاز کند. همچنين دونالد ترامپ عصر چهارشنبه در نشست خبري روزانه خود اين ادعا را مطرح کرد. وي افزود به وزير خارجه‌اش دستور داده تحريم‌هاي شوراي امنيت که به واسطه توافق هسته‌اي دولت اوباما لغو شده بوده است را بازگردانند. با اين اقدام آمريکا به‌نظر مي رسد که شوراي امنيت در آستانه يک نبرد ديپلماتيک سرنوشت‌ساز قرار گرفته است که احتمالا پيامدهاي بلندمدتي براي نظم بين‫المللي خواهد داشت. در اين ميان، برجام نيز به پيچ خطرناکي رسيده که اگر از اين پيچ به سلامت عبور کند، احتمال احياي آن در آينده نه چندان دور وجود دارد. تروئيکاي اروپايي، اتحاديه اروپا ، چين و روسيه همزمان با حضور پمپئو در سازمان ملل براي ارائه طرح مکانيسم ماشه عليه ايران ، صراحتا و قويا اعلام کردند که اين اقدام واشنگتن غيرقانوني است و کشوري که رسما بيش از دوسال پيش از برجام خارج شده، حقي براي استفاده از بندهاي اين توافق عليه ديگر اعضا را ندارد. اما فرايند اسنپ بک يا مکانيسم بازگشت تحريم ها چيست و چه فرايندي دارد.

مکانيسم بازگشت تحريم‌ها؟

به طور کلي دو مسير براي فعال‌سازي مکانيسم بازگشت تحريم‌ها وجود دارد که نخستين مسير از کميسيون مشترک برجام مي‌گذرد. طبق مکانيسم حل اختلاف برجام، اگر عضوي از اعضاي اين توافق به اين نتيجه برسد که عضو ديگري از توافق به تعهداتش ذيل برجام پايبند نيست، مي‌تواند اين موضوع را در کميسيون مشترک برجام مطرح کند. سپس اگر بعد از 35 روز اين موضوع در کميسيون مشترک برجام حل نشد، مساله به شوراي امنيت ارجاع خواهد شد. اين شورا نيز 30 روز فرصت دارد تا موضوع را حل و فصل کند. اما اگر شورا نتواند ظرف يک ماه اين مساله را حل کند، تمام تحريم‌هاي سازمان ملل عليه ايران به‌طور خودکار دوباره اعمال خواهند شد. اما مسير دومي که بسياري از ناظران سياسي و تحليلگران حقوقي براين اعتقادند که تيم ترامپ- پمپئو به‌دنبال بهره‌برداري از اين مسير خواهد بود، استفاده از ظرفيت قطعنامه 2231 است. در اين قطعنامه دو پارگراف وجود دارد که ساز وکار بازگشت تحريم‌ها را به‌طور مبهم توضيح داده است. براساس مفاد قطعنامه2231، اگر شوراي امنيت شکايتي از يکي از طرف‌هاي برجام درباره «عدم اجراي چشمگير» تعهدات برجامي طرف ديگري دريافت کند، بايد ظرف 30 روز درباره اين شکايت تصميم‌گيري کند، اگر هم تصميمي نگيرد، بعد از انقضاي اين مهلت، تحريم‌ها بازخواهند گشت. آمريکا در واقع با دور زدن کميسيون مشترک برجام، به‌دنبال استفاده از اين قطعنامه براي فعال سازي مکانيسم بازگشت تحريم‌هاست. جنگ سياسي- حقوقي بر سر يک واژه رخ مي دهد؛ «اعضاي مشارکت‌کننده در برجام- participants in the JCPoA».

تحليلگران سياسي و حقوقدانان چه مي‌گويند

اگرچه هنوز معلوم نيست که آمريکا چه اقداماتي را در شوراي امنيت انجام دهد اما وراي اينکه اقدامات آمريکا چه خواهد بود برخي تحليلگران و ناظران سياسي بر اين باورند که توافق برجام و قطعنامه 2231 دو سند هم تکميل هستند و دولت ترامپ نمي‌تواند با خروج از يکي، از ديگري عليه ايران و شوراي امنيت استفاده کند. حتي جان بولتون مشاور امنيت ملي اخراج شده ترامپ نيز با رد کردن استدلال حقوقي ترامپ در اين زمينه مي‌گويد که استدلال دولت آمريکا براي استفاده از سازوکار ماشه دربازگرداندن تحريم‌هاي شوراي امنيت عليه ايران مبناي حقوقي ندارد. همچنين نبايد فراموش کرد که اقدام آمريکا در تحريم هاي يکجانبه پيش از طرح قطعنامه بازگشت تحريم‌ها و تصويب آن در شوراي امنيت، نقض صريح و آشکار قطعنامه 2231 شوراي امنيت توسط يک دولت عضو دائم اين شورا بوده و لذا در هر صورت توسل آمريکا به اين مکانيسم زير سوال بردن قاعده «دستان پاک» (Clean Hands) است؛ به عبارت ديگر آمريکا با نقض قبلي قطعنامه 2231 شوراي امنيت از طريق اعمال تحريم هاي يکجانبه عليه ايران، «دستان پاکي» براي شکايت عليه ايران در اين شورا ندارد. باوجود چنين پيچيدگي حقوقي و ناکامي سياسي اين پرسش مطرح مي‌شود که چرا تيم ترامپ- پمپئو به‌دنبال پيگيري اين سناريو در شوراي امنيت است؟

اهداف پمپئو در شوراي امنيت

اگرچه ديپلمات‌ها اعلام کرده‌اند که بازگرداندن تحريم‌هاي سازمان ملل براساس مکانيسم بازگشت دشوار و پيچيده است؛ زيرا شکست قطعنامه تمديد تسليحاتي و به ويژ ه مخالفت روسيه، چين و ساير کشورها نشان داد که اقدامات سياسي و حقوقي آمريکا در شوراي امنيت زير سوال رفته است، اما تيم سياست خارجي آمريکا و به‌ويژه مايک پمپئو تلاش مي‌کنند در چارچوب انتظارات ترامپ و با وجود احتمال بالاي شکست، فشارهاي سياسي و حقوقي خود را در تقريبا 70 روز مانده تا انتخابات رياست جمهوري آمريکا(13 آبان) همچنان حفظ کنند. در اين چارچوب، تهييج انتخاباتي و استفاده از روندهاي سياست خارجي براي روندهاي انتخاباتي از جمله اهدافي است که تيم ترامپ- پمپئو دنبال مي‌کنند. در فرجام به‌نظر مي رسد که جامعه جهاني در بزنگاهي تاريخي قرار گرفته و اکنون زمان آن است تا سازمان ملل به‌عنوان نماينده از جانب جامعه جهاني، براي اثبات استقلال عمل خود، در مقابله با يکجانبه‌گرايي آمريکا و اقدامات غيرقانوني دولت ترامپ براي ايجاد جهاني قانونمند بايستد.