از قم تا ری ؛ چالش بوسیدن ضریح و مقابله با کرونا

در حالي که تاييد ورود کرونا به ايران و فوت دو تن از اين بيماري در قم مردم را نگران کرده است، موضوع حضور در حرم‌هاي مطهر و بوسيدن ضريح و احتمال واگيري کرونا در اثر آن، به چالشي تازه تبديل شده است. روز پنجشنبه با انتشار تصويري از حفاظ‌هاي گذاشته‌شده مقابل ضريح حضرت فاطمه معصومه(س) در قم، تصور شد اين تدبير براي جلوگيري از شيوع کرونا براي زائراني که بر ضريح بوسه مي‌زنند، انجام شده است. اما به سرعت روابط عمومي حرم اين خبر را تکذيب و اعلام کرد: ضريح مطهر همواره و در برخي از شب‌ها ضدعفوني مي‌شود که در اين ايام براي رعايت بيشتر بهداشت عمومي، تعداد آن افزايش يافته است. امروز نيز گرد ضريح مطهر به شکل موقت ميله‌هايي قرار داده شد تا خادمان بارگاه حضرت، ضريح مطهر را ضدعفوني کنند و اکنون زائران به‌صورت عادي در حال زيارت ضريح هستند. اين تکذيب در حالي انجام شد که سخنگوي وزارت بهداشت با انتشار تصوير ميله‌ها در گرد ضريح، به انتقاد از شيوه برخورد با خطر کرونا در آستان حضرت معصومه پرداخت و توييت کرد: «اين به اصطلاح تمهيدات! در حرم، زيارتگاه‌ها و بقاع متبرکه شهر قم و مسجد جمکران، به محدوديت انتشار و قطع زنجيره انتقال کمکي نخواهد کرد و ساده انگاريست.» وي درخواست کرد که رفت‌وآمد به اين اماکن زيارتي محدود شود. همزمان تصاويري از حرم حضرت عبدالعظيم(ع) در شهرري منتشر شد که ورود به اطراف ضريح هم ممنوع شده و مردم از بيرون به زيارت مي‌پردازند. توليت آستان حضرت عبدالعظيم، آيت‌ا... ري‌شهري است.

بهانه دين‌ستيزي و دين‌گريزي؟

در همين حال سيدعباس صالحي، وزير ارشاد که خود از مجتهدين حوزه علميه است، از مراجع، مديران حوزه و توليت‌هاي مراکز مذهبي خاضعانه ‌خواست در مواجهه با کرونا در مراکز تحت تدبير، توصيه‌هاي وزارت بهداشت و درمان و علوم پزشکي را مبنا قرار دهند و از هرگونه تصميم اختصاصي پرهيز کنند. وي اين را هم متذکر شد که نبايد بهانه ديگري براي دين‌گريزي و دين‌ستيزي پديد آوريم. برخي معتقدند تصميمات آستان‌هاي مقدس با مشورت مراجع تقليد انجام مي‌شود و احتمالا درخواست وزير ارشاد از مراجع هم در همين راستا بوده است.

سنت عتبه‌بوسي شيعيان، از مستحب تا غيرلازم

بوسيدن ضريح‌هاي مقدس امامان و امامزادگان مقرب و همچنين دست کشيدن بر در و ديوار حرم اين بزرگان و بر صورت کشيدن دست متبرک، از سنت‌ها و رسوم ريشه‌دار در شيعيان و علاقمندان اهل بيت(ع) است. اين رويه که بسياري از علما و بزرگان نيز آن را انجام داده و حتي بر کف حرم بوسه مي‌زنند، از سوي مردم هم دنبال شده و آنها به قصد شفا دست خود را به حرم کشيده و بر صورت و چشم مي‌مالند. با اين حال برخي استادان حوزه معتقدند اين رويه سند متقن در روايات و سيره اهل بيت ندارد. حجت‌الاسلام سيدابوالقاسم حسيني(ژرفا)، از دانشوران حوزه علميه قم، در توضيح اين موضوع مي‌گويد: علامه مجلسي، سخن شهيد اول را در مورد استحباب عتبه‌بوسي مي‌آورد؛ اما با اين که قلبا با آن موافق است، خودش مي‌گويد که دليل شرعي براي اين استحباب نيافته است. (بحارالانوار، 97/134) اين گونه عالمان با مشربي که داشتند، همه جا را جست‌وجو کرده‌اند تا مگر دليلي براي اين کار بيابند و نيافته‌اند. وي در پاسخ به اينکه چرا عالمان بزرگي همچون مرحوم آيت‌ا... بهجت و علامه طباطبايي و ديگران بر در و ديوار ضريح بوسه داده و حتي برخي از عالمان عتبه‌بوسي هم مي‌کرده‌اند، گفت: اينها را مي‌توان به حساب صفاي نفس اين بزرگواران نهاد، نه لزوما رعايت آداب شرعي خاص. البته مقصود اين نيست که کار اين بزرگان وجه شرعي نداشته است؛ بلکه مي‌خواهم عرض کنم در اين گونه موارد لزوما نبايد در پي وجه شرعي بود و اگر کسي اين گونه رفتارها را انجام داد، معلوم نيست دليل خاص شرعي براي آن يافته باشد. البته چه بسا برخي از اين بزرگان بنا بر دليل‌هاي عام جواز توسل و شفاعت، اين گونه رفتارها را نيز از مصاديق آن دانسته باشند. پس نبايد اينها را از مسلمات ديني شمرد، در عين حال که نبايد يکسره آن را تقبيح کرد. بايد همواره جاي گفت‌وگوي علمي بي‌طرفانه را در اينگونه موارد باز نهاد. اگر کسي بر مبناي ملاحظات شرعي، اين قبيل کارها را بدون وجه بداند، نبايد گفت با اصل توسل مخالف است يا از وهابيان اثر پذيرفته است. وي مي‌افزايد: ما در دهه‌هاي اخير لطمه فراوان خورده‌ايم از اين انديشه که تا هر عالمي خواسته بر اساس مستندات شرعي و برداشت‌هاي خود از ادله، حرفي بزند که باب ميل ديگران نيست، او را وهابي يا تحت تاثير وهابيان قلمداد کرده‌اند. اين شيوه برخورد، سبب مي‌شود اهل علم، زبان در کام کشند و از ترس اتهام‌ها، دم نزنند. به هر حال، عالمان همواره به سراغ ادله مي‌روند و ممکن است برداشت‌هاي گوناگون داشته باشند. به‌نظر مي‌رسد عتبه بوسي ولو مستحب يا مورد توصيه باشد، ولي در مواقعي که ممکن است باعث انتقال بيماري شود بهتر است از آن پرهيز شود. گرچه اصل تبرک و بوسيدن ضريح مورد توجه و قبول متدينين است، طبق اصل عقلي «الاهم فالاهم» که در فقه هم مورد استفاده است، در مواقع بحران، بيماري يا حتي امنيتي لازم است برخي مستحبات و سنت‌ها را براي هدف مهمتر تعطيل کنيم.