سهم خون و فرآورده‌های آن در شکست سرطان

سرطان بعد از بيماري‌هاي قلبي- عروقي، دومين علت مرگ‌و‌مير در جهان شناخته مي‌شود. اما يافته‌هاي پزشکي نشان مي‌دهد، تشخيص زودهنگام سرطان در درمان حتي درمان قطعي آن بسيار تاثيرگذار است. در اين ميان خون و پلاکت اثربخشي بسياري در درمان سرطان دارد به همين دليل بسياري از خدمات سازمان انتقال خون براي درمان بيماران سرطاني ارائه مي‌شود. پيش‌بيني‌‌هاي جديد سازمان جهاني بهداشت حاکي از آن است که آمار ابتلا به سرطان در سال جاري در مجموع به 1/18 ميليون مورد برسد که 6/9 ميليون مورد آنها منجر به مرگ خواهد شد و اين افزايش تا حدودي به دليل رشد و پير شدن جمعيت است. اين ارقام حاکي از آن است که يک‌پنجم مردان و يک‌ششم زنان در طول عمر خود به نوعي سرطان مبتلا خواهند شد و در ايران سرطان معده با 74/17، پوست غيرملانوم با 49/17، پروستات با 93/16، روده بزرگ با 13/14 و مثانه با 56/12 در هر 100 هزار نفر شايع‌ترين سرطان‌ها هستند. از اين بين سرطان معده شايع‌ ترين سرطان بدخيمي در مردان است به‌طوري که در سال 94، 6 هزار و 537 نفر مبتلا به سرطان معده شده‌اند، اين درحالي است که سازمان بهداشت جهاني، سرطان ريه را به عنوان شايع‌ترين سرطان در ميان مردان دنيا و سرطان معده را چهارمين سرطان شايع اين جمعيت معرفي کرده است. همچنين برآورده شده است از هر 6 مرگ در جهان يک مرگ ناشي از سرطان است. افزايش نرخ مرگ‌و‌ميرهاي ناشي از سرطان به احتمال زياد نتيجه پيري و افزايش جمعيت است. خوشبختانه، پيشرفت در درمان سرطان‌ها با سرعت زياد ادامه دارد به همين دليل در مقايسه با گذشته، بسياري از افراد که به سرطان مبتلا مي‌شوند عمر بيشتري دارند يا درمان مي‌شوند. لزوم تغيير اين باورهاي نادرست اساسي‌تر از هر باور نادرست ديگري است. هرچه مرحله شناسايي اين بيماري زودتر انجام شود، احتمال درمان قطعي بيشتر بوده و اين افراد بعد از مداوا مي‌توانند زندگي تقريبا عادي داشته باشند. افزايش کيفيت زندگي، افزايش طول عمر و کاهش عوارض ناشي از بيماري از جمله اقداماتي است که متخصصان اين حوزه براي بيماران حتي در مراحل پيشرفته مي‌توانند انجام دهند. بين 450 تا 500 هزار بيمار سرطاني در کشور در حال زندگي هستند، اينها همان افرادي اند که سال‌هاي پيش سرطان‌شان شناسايي و درمان شد و زندگي تقريبا عادي خود را سپري مي‌کنند، سالانه حدود 100 هزار تا 110 هزار مورد جديد ابتلا به سرطان در کشور داريم و بين 30 هزار تا 35 هزار نفر سالانه جان خود را براثر ابتلا به اين بيماري از دست مي‌دهند. نکته حائز اهميت در مورد بيماران سرطاني، نياز مبرم آن ها به خون و فرآورده‌هاي آن است چرا‌که حدود يک‌سوم فرآورده‌هاي سلولي خون، بيش از نيمي از پلاکت‌هاي تهيه شده توسط مراکز انتقال خون و همچنين فرآورده‌هاي پلاسمايي پالايش شده مشتق از خون به ويژه در مواقعي که سيستم ايمني بيماران سرطاني تحت‌تاثير قرار مي‌گيرد، استفاده مي‌شود. در‌واقع سرطان بيماري سلول‌ها است. سلول‌ها بلوک‌هاي سازنده بدن هستند، سلول‌هاي سرطاني، سلول‌هاي غير‌طبيعي هستند که به تعداد بسيار زياد تکثير پيدا مي‌شوند و اين روند سبب ايجاد مشکلات متعددي مي‌شود و در نهايت سلول‌هاي غير‌طبيعي کار خود را به‌درستي انجام نمي‌دهند و تعداد بسيار زيادي از آنها جايگزين سلول‌هاي طبيعي مي‌شوند.

چرا بيماران مبتلا به سرطان به خون و فرآورده‌هاي خون نياز دارند؟

بيماران مبتلا به سرطان ممکن است به خاطر از دست دادن خون حين عمل جراحي، به تزريق خون و فرآورده‌هاي آن نياز نياز داشته باشند. همچنين اين بيماران براي جبران يکي از موارد عوارض جانبي مصرف داروهاي شيمي‌درماني نياز به انتقال خون دارند. مغز استخوان که مرکز توليد سلول‌هاي خون است توسط شيمي درماني تحت‌تاثير قرار مي‌گيرد، به دنبال آن سلول‌هايي که سريع تقسيم مي‌شوند، تحت‌تاثير قرار مي‌گيرند و تواناني بدن براي توليد سلول‌هاي جديد خون کم مي‌شود به‌طوري که تزريق گلبول‌هاي قرمز و پلاکت‌ها ممکن است مورد‌نياز باشد. بيماران درمان شده براي سرطان خون مانند لوکمي و لنفوم هم به مقدار زيادي تحت‌تاثير قرار مي‌گيرند. از آنجا که سلول‌هاي خون آنها به درستي کار نمي‌کند و درمان در توانايي توليد سلول‌هاي خون سالم و به تعداد کافي تاثير ‌دارد، شمارش سلول‌هاي خوني بيماران مي‌تواند خيلي پايين بيايد و آنها را مستعد عفونت‌هاي تهديد کننده حيات و خونريزي کند. بدون‌انتقال خون ممکن است اين بيماران نتواند ساير درمان‌ها را دريافت کنند. سرطان يکي از بيماري‌هاي شايع در جهان است که مي‌تواند منجر به مرگ شود. کشورهايي که درآمد کم يا متوسط دارند به‌طور قطع تلفات بيشتري در اين زمينه خواهند داد؛ چرا‌که هزينه‌هاي درمان و نگهداري از بيماران سرطاني بسيار سرسام‌آور است.

نقش پلاکت در انعقاد خون

خون مايعي لزج است که بخشي از آن را مايعي به نام پلاسما و بخش ديگري را عناصر جامد معلق در پلاسما تشکيل مي‌دهد، بخش جامد خون شامل، اريتروسيت‌ها (گويچه‌هاي قرمز خون) و لوکوسيت‌ها يا گويچه‌هاي سفيد‌خون و پلاکت‌هاست. پلاکت‌ها در عمل انعقاد خون نقش دارند و در جلوگيري از خونريزي رگ ها به وسيله تشکيل توده پلاکتي و کمک به ترميم جدار عروق است و گلبول‌هاي سفيد با عمل فاگوسيتوز در عمل ايمني نقش دارند.گلبول‌هاي قرمز در تبادل گازهاي تنفسي نقش دارند، پلاکت‌هاي خوني يا پلاکت‌ها، عناصر پلاسمايي هستند به شکل کروي يا تخم‌مرغي که 2 تا 5 ميکرون قطر دارند، پلاکت‌هاي انسان و پستانداران فاقد هسته هستند و به همين دليل بيشتر محققان آنها را تشکيلات غير‌سلولي مي‌پندارند و تعداد پلاکت‌ها در خون انسان 200 هزار تا 400 هزار در هر ميلي‌متر مکعب است که اين تعداد نيز در طول شبانه‌‌روز داراي نوساناتي است. خون يکي از عوامل مهم در زنده ماندن انسان و سلامتي است. وظيفه آن، رساندن اکسيژن و غذا به اندام‌هاي مختلف بدن است. به کمک گردش خون مواد زائدي چون کربن‌دي‌اکسيد از بدن و ديگر مواد اضافي از بدن دفع مي‌شوند. خون در لوله‌هايي به نام رگ‌ها جريان دارد. وظيفه به جريان درآمدن آن در بدن انسان بر عهده قلب است. پمپاژ قلب، باعث به گردش درآمدن آن در رگ‌‌ها مي‌شود. جريان آن در بدن انسان به صورت يک‌طرفه است. خون دو بخش مايع و جامد دارد. بخش مايع آن، خوناب يا پلاسما است و بخش جامد آن بخش گلبول‌ هاي خون است که از گلبول‌هاي سفيد، گلبول‌هاي قرمز و پلاکت‌ها تشکيل شده است. در بدن انسان حدود 5 ليتر خون وجود دارد.

تهيه پلاکت بايد به سمت اهداي مستقيم برود

سخنگوي سازمان انتقال خون در گفت و گو با ايرنا گفت: تهيه پلاکت بايد در کشور به سمت اهداي (پلاکت فرزيس) مستقيم برود، در حال حاضر تهيه پلاکت به روش فرزيس وجود دارد، شيوه جدا‌سازي پلاکت از خون اهدا کننده‌ را پلاکت فرزيس مي‌گويند و دستگاه‌هاي پلاکت فرزيس بر اساس اندازه سلول يا با استفاده از فيلترهاي خاص، سلول‌هاي خوني را از هم تفکيک کرده و پلاکت را برداشته و بقيه اجزاي سلولي و پلاسماي خون را به فرد اهدا‌کننده باز مي‌گرداند. بشير حاجي‌بيگي افزود: پلاکتي که درحال حاضر در کشور تهيه و توليد مي شود پلاکت رندوم است و بايد در همان 6ساعت اوليه پس از اهداي خون بايد از سلول هاي خون جدا شود که 6واحد آن توسط 6نفر از اهدا‌کنندگان خون تهيه مي‌شود يک دز درماني را ايجاد مي‌کند. وي ادامه داد: با بالا رفتن سن جمعيت در کشور نياز به پلاکت رشد روز‌افزون پيدا کرده است به نحوي که طي 15 سال گذشته از 400 هزار واحد پلاکت به يک ميليون و200هزار واحد در کشور رسيده است، در اهداي پلاکت به صورت مستقيم و به روش پلاکت فرزيس بيش از 6-8 برابر از پلاکت جمع‌آوري شده از اهدا‌کنندگان خون به صورت رندم اثر‌بخش دارد. مقدار پلاکت‌ها در هر ميلي‌متر مکعب از خون حداقل 150هزار سلول و حداکثر 400 هزا سلول پلاکت است. پلاکت در عمل انعقاد خون نقش دارند و در جلوگيري از خونريزي رگ‌ها به وسيله تشکيل توده پلاکتي به ترميم جدار عروق کمک مي‌کنند. سخنگوي سازمان انتقال خون ادامه داد: تزريق هر واحد پلاکت تقريبا 10 هزار عدد در ميلي‌متر مکعب شمارش اين سلول مهم خوني را در بدن بيماران افزايش مي‌دهد، پلاکت اهدايي در روش پلاکت فرزيس در 2 تا 3 روز بعد از اهدا در بدن جايگزين مي‌شود و امروزه مصرف پلاکت در کشور با توجه به گسترش روز‌افزون مراکز خون و انکو‌لوژي و تشخيص به‌موقع بيماري‌هاي خوني افزايش چشمگير يافته است. وي افزود: پلاکتي که فقط از يک اهدا‌کننده پلاکت دريافت مي‌شود احتمال واکنش بدن بيمار نيازمند به پلاکت نسبت به پلاکت‌هاي متعدد اهدا‌کنندگان را کاهش مي‌دهد، استفاده از دستگاه‌هاي پلاکت فرزيس براي تهيه پلاکت از ايجاد مقاومت پلاکتي جلوگيري مي‌کند و اين دستگاه‌ها قادرند با کاهش تعداد گلبول‌هاي سفيد خون با جلوگيري از در معرض قرار گرفتن بيمار با تعداد زيادي از اهدا‌کنندگان از مقاومت پلاکتي جلو‌گيري کنند و يک واحد تهيه شده با اين روش معادل 6تا 8 واحد واحد پلاکت خون کامل است که در اختيار بيماران نيازمند قرار مي‌گيرد. حاجي‌بيگي افزود: همچنين رضايتمندي پزشکان درمانگر بيماران نيز از تهيه پلاکت به روش فرزيس بيان‌کننده اثر بخشي اين نوع پلاکت است و در روش تهيه پلاکت به روش فرزيس تمامي کيسه‌هاي جمع‌‌آوري‌کننده پلاکت، سوزن‌ها و لوله‌هاي رابط کاملا استريل و به صورت يک بار مصرف هستند و خون اهداکننده پلاکت در هيچ مرحله‌ اي با دستگاه تماس ندارد؛ بنابراين انتقال بيماري ‌هاي عفوني از طريق دستگاه پلاکت فرزيس محال است. وي گفت: تعداد اهداکنندگان مجاز پلاکت به روش فرزيس دو بار در هفته و حداکثر 24 بار در سال است و بايد حداقل 48 ساعت بين دفعات اهداي پلاکت به روش فرزيس فاصله داشته باشد. حاجي‌بيگي خاطرنشان کرد: نگهداري پلاکت در خارج از بدن و درون کيسه‌هاي نگهداري تا 3 روز است و بيش از 3روز نمي توان پلاکت را نگهداري کرد و نگهداري آن در دماي 20تا 24 درجه سليوس است و مصرف‌کنندگان اصلي پلاکت در کشور بيماران دچار انعقاد منتشره عروقي، بيماران لوسمي، انمي آپلاستيک، بيماران مبتلا به اختلالات انعقادي خون، افراد تحت‌شيمي درماني، اعضا، افراد تحت‌درمان با دارو‌هاي سرکوبگر ايمني پس از پيوند معز استخوان هستند. وي تصريح کرد: شرايط اهداي پلاکت به روش فرزيس همان شرايط اهداي خون است و 18 سال، وزن بالاي 50کيلوگرم همچنين اهداکنندگان پلاکت 3 روز قبل از اهدا، نبايد آسپرين مصرف‌ کنند، چون آسپرين و مصرف آن فعالت پلاکت در بدن را مختل مي‌کند. سخنگوي سازمان انتقال خون با اشاره به اينکه تا60 سالگي مي‌توان پلاکت اهدا کرد، گفت‌: براي اهداي پلاکت، شمارش پلاکت خون فرد اهداکننده نبايد زير 150هزار در ميکروليتر باشد و امروزه و در حال حاضر در کشور پلاکت به صورت هاي، رندوم از اهدا‌کنندگان خون، آفرزيس که معادل 6 واحد رندم است، پلاکت اشعه ديده، پلاکت آفرزيس کم لکوسيت تهيه و در اختيار بيماران قرار مي‌گيرد. وي افزود: استفاده از پلاکت اشعه ديده در بيماراني که پيوند مغز استخوان شده‌اند و همچنين برخي از سرطان‌هاي خوني استفاده مي‌شود و درحال حاضر دستگاه اشعه‌دهنده خون و پلاکت در شهرهاي تهران، مشهد، ساري، تبريز، اصفهان، شيراز، اهواز و کرمانشاه مستقر است. حاجي‌بيگي گفت‌: در حال حاضر همه مراکز انتقال خون استان‌هاي کشور مجهز با دستگاه پلاکت فرزيس هستند و در 31 مرکز انتقال خون کشور دستگاه‌هاي تهيه پلاکت به روش فرزيس وجود دارد، شيوه جدا‌سازي پلاکت از خون اهدا‌کننده را پلاکت فرزيس مي‌گويند و دستگا‌ه‌هاي پلاکت فرزيس بر اساس اندازه سلول يا با استفاده از فيلترهاي خاص، سلول‌هاي خوني را از هم تفکيک کرده و پلاکت را برداشته و بقيه اجزاي سلولي و پلاسماي خون را به فرد اهدا کننده باز‌مي‌گرداند. وي تاکيد کرد: خون و فرآورده‌هاي آن نياز هميشگي بيماران نيازمند به خون‌ است و مردم نوع‌دوست ايران هميشه در همه شرايط، به‌خصوص در شرايط خاص و بحراني همواره در کنار سازمان انتقال خون بودند و ياري‌گر و نجات‌دهنده هموطنان خود بودند؛ بنابر‌اين اهميت حضور مردم و ايثارگري هموطنان و افزايش حس مسئولت‌پذيري مردم ايران در کمک به بيماران در هر شرايطي سازمان انتقال خون را براي رساندن خون و فرآروده‌هاي آن کمک مي‌کند. سخنگوي سازمان انتقال خون اعلام کرد: در سال گذشته (1397) نزديک به 950هزار واحد پلاکت به مراکز در‌ماني و بيمارستاني کشور توزيع شده است که به صورت رندوم توسط اهدا کنندگان خون در کشور اهدا شده است که 268 هزارو واحد آن در شهر تهران توزيع شده است و مراکز درماني و بيمارستاني استان خراسان‌رضوي با مصرف78هزارو 390واحد و استان فارس با مصرف 77 هزارو 728 واحد بيشترين مصرف‌کننده پلاکت در کشور بودند. حاجي‌بيگي افزود: مصرف پلاکت در سال گذشته نسبت به مدت مشابه سال 96در استان البرز با 49 درصد، اردبيل 35 درصد و هرمزگان با 29 درصد بيشترين ميزان رشد مصرف پلاکت را داشته و اين ميزان رشد در استان تهران 4درصد بوده است.