چرا ایران کشوری زلزله‌‌خیز است؟

ايران از جمله کشورهايي است که از گسل‌هاي فراواني تشکيل شده است؛ تاکنون 330 گسل فعال در سطح کشور شناسايي شده که بيانگر زلزله‌خيز بودن ايران در سطح جهان است. از سال 1900 تا‌کنون بيش از 33 هزار زلزله بزرگ در ايران ثبت شده است. اغلب وقوع اين زمين‌لرزه‌ها (زلزله 7/3 ريشتري ازگله در 21 آبان 1396 و زلزله 6/6 ريشتري بم در پنجم دي 1382) تلفات جاني و خسارت‌هاي مالي فراواني به دنبال داشته است. خوشبختانه برخي ديگر از زلزله‌ها همراه با خسارت جاني و مالي کمتري هستند، زمين ‌لرزه 5/8 ريشتري صبح پنجشنبه 12 دي‌ماه 1398 شهرستان خواف از جمله آنهاست. مهدي زارع، مدير گروه زلزله‌شناسي مهندسي پژوهشگاه زلزله شناسي و مهندسي زلزله درباره علت چرايي وقوع زلزله در ايران به سيناپرس گفت: تاکنون زلزله‌هاي شديد و مخرب شناخته شده، همگي زمين‌ساختي (ناشي از جنبش در گسل‌هاي فعال) بوده‌اند. هنگام وقوع زلزله روي گسل، اگر از فعاليت گسل اطلاع داشته باشيم، مي‌توانيم بر اساس مشخصات هندسي آن ( مانند طول گسل‌‌ها) اعلام کنيم که آيا احتمال زلزله‌ بزرگ‌تر وجود دارد يا خير. اين استاد تمام پژوهشگاه بين‌المللي زلزله‌شناسي و مهندسي زلزله افزود: هرچه گسل بزرگ‌تر باشد، زلزله بزرگ‌تري ايجاد خواهد کرد. از اين‌رو محدوده صفحه گسيختگي صفحه گسل‌‌ها در رخداد لرزه‌‌اي مهم تعيين‌کننده است. از سوي ديگر هر چه زلزله بزرگ‌تر باشد، نشان مي‌‌دهد که صفحه گسلي بزرگ‌تري گسيخته شده است.

زلزله‌خيزترين و پرخطرترين مناطق

زارع بيان کرد: اکنون مناطق مختلفي از کشور با خطر نسبي کمتر يا بيشتر در نقشه پهنه‌بند خطر زلزله در ايران از هم تفکيک شده‌اند. به عنوان مثال مي‌توان به نواري در کشور از جنوب درياچه اروميه تا ناحيه سيرجان در استان کرمان اشاره کرد (که زمين شناسان به آن نوار سنندج-سيرجان مي‌گويند) که در آن کمتر بودن خطر نسبي رخداد زمين‌لرزه مشخص است. مدير گروه زلزله‌شناسي مهندسي پژوهشگاه زلزله‌شناسي و مهندسي زلزله خاطرنشان کرد: زماني که زلزله رخ مي‌دهد سن و تاريخچه گسل و زمان وقوع آخرين زلزله مربوط به هر گسل براي ما مهم است. از سوي ديگر بازگشت و ريتم زلزله‌ها نيز بسيار اهميت دارد. وي تصريح کرد: زلزله بم نشان داد كه ساخت‌و‌ساز و گسترش شهرهاي ايران نزديك پهنه گسله مي‌تواند به فاجعه‌اي در حد زلزله بم يا بيش از آن منجر شود. تا قبل از زلزله 1382 بم، وقتي در مورد ممنوعيت ساخت‌و‌ساز در تهران و تبريز هشدارداده مي‌شد، شاهدي امروزي در ايران براي آن قابل ارائه نبود اما زلزله بم حجت را بر همه تمام كرد. به گفته اين استاد تمام پژوهشگاه بين‌المللي زلزله‌شناسي و مهندسي زلزله، زلزله پنجم دي ماه 1382 بم از نظر تلفات، مخرب‌ترين زلزله قرن اخير ايران بود. آماري رسمي از سوي ثبت‌احوال مبني بر 26271 کشته اعلام شده است. گزارش‌ها به کشته شدن حدود 6000 هزار مهاجر افغان (بدون‌ثبت) و همچنين افرادي که به وسيله خانواده به جاهاي ديگر منتقل شده و در اثر جراحات وارده در همان شهر يا روستاي مقصد درگذشته‌اند يا از ابتدا جنازه آنها به جاهاي ديگر منتقل شده، نيز منتشر شده است. وي اظهار داشت: اين زلزله نشان داد كه ساخت‌و‌ساز و گسترش شهرهاي ايران نزديك پهنه گسله مي‌تواند به فاجعه‌‌اي در حد زلزله بم يا بيش از آن منجر شود.خسارت‌‌هاي زلزله بم در محدوده نزديك گسل بم (سوي شرقي و شمال شرق شهر) بيش از بخش‌هاي غربي آن بوده است. هر نوع ساخت‌و‌ساز در حريم گسل‌هاي فعال (كه در حاشيه بسياري از شهرهاي ايران قرار دارند) بايد ممنوع شود. وي گفت: حريم گسل براي گسل بم با توجه به طول گسل و قطعات آن حدود يک كيلومتر به سوي شرق و حدود 2 كيلومتر به سوي غرب است و توصيه مي‌شود در بازسازي و توسعه آينده شهر بم چنين محدوده‌اي صرفا به توسعه فضاي سبز (پارك، زمين ورزشي و...) اختصاص يابد. زارع افزود: لازم است نسبت به تعيين حريم گسل‌هاي فعال در هر شهر با مشورت با موسسات پژوهشي و كارشناسان زلزله‌شناسي اقدامات لازم صورت پذيرد. در مورد همه حريم‌هاي گسل‌هاي فعال هنوز برآوردي در دسترس نيست، اما مي‌دانيم که بناهاي 8 تا 12 طبقه يا بلندتري به ويژه در 16 سال گذشته در حال ساخت در پهنه گسل شمال تهران (سوهانک، شهرک شهيد محلاتي، کاشانک، گلابدره، محله امامزاده قاسم، باغ شاطر، دربند، ولنجک، کوي دانشجو، شمال فرحزاد، حصارک کن و کل ناحيه شمالي منطقه 22 ) بوده است. وي ادامه داد: بسياري از اين ساخت‌و‌سازها روي شيب‌هاي 30 تا بيش از 70 درجه احداث مي‌شوند. در اين شيب‌ها حتي در شرايط بدون‌زمين‌لرزه هم احتمال خطر زمين لغزش و مشکلات ديگر در فصل زمستان در آنها بالاست. در يک زمين‌لرزه مهم اين دامنه‌‌هاي تحت‌‌خطر مي‌توانند مشکلات مضاعفي تجربه کنند.

آيا زمان زلزله قابل‌پيش‌بيني است؟

زمان وقوع زلزله يکي از مباحثي است که مورد توجه خيلي از مردم قرار دارد اما آيا به راستي زمان وقوع زلزله قابل پيش‌بيني است؟ زارع در اين خصوص به سيناپرس گفت: در سابقه مطالعات مربوط به پيش نشانگرهاي لرزه‌اي به ويژه در مواردي مانند زلزله 4 فوريه 1975 هايچنگ در چين که با بزرگاي 3/7 رخ داده، به مدت چند هفته طوفان لرزه‌‌اي و به صورت رخداد پيش‌‌لرزه‌هاي با بزرگاي متوسط تا شديد (با بيشينه بزرگاي بين 5 تا 6) در حال ثبت بود و تعداد آنها به بيش از 7 برابر تعداد معمول چنين زمين‌لرزه‌هايي در پيرامون هايچنگ رسيد. به گزارش سيناپرس، همين پيش‌لرزه‌ها بزرگ‌ترين کمک را به پيش‌بيني رخداد زمين‌لرزه 1975 هايچنگ کرد. چنين دوره‌اي از رخداد زمين‌لرزه‌ها (با بزرگي بين 4 تا 5/6) در همين کشور در سال 1976 قبل از زلزله 23 اوت 1976 سيچوان با بزرگي 3/7، در فاصله زماني بين 14 ژوئن 1976 تا 23 ژوئن 1976 (در فاصله حدود 40 روز) تکرار شد. وي اظهار داشت: گزارش‌هاي مشابهي نيز از مشاهده چنين آنومايي‌هاي لرزه‌اي از ماه‌ها قبل به همراه تغييرات سطح آب زير‌زميني در زلزله 12 مي 2008 ونچوان چين با بزرگاي 8/7 و همچنين تغييرات در سطح گاز رادون در زلزله 6 آوريل 2009 لاکويلا ايتاليا با بزرگاي 3/6 و همچنين زلزله 17 ژانويه 1995 کوبه ژاپن با بزرگاي 8/6 وجود دارد که اغلب در آنها نشانه‌هايي از تغييرات طبيعي پيش از رخداد زلزله اصلي گزارش شده است. وي افزود: در ايران نيز قبل از وقوع زمين‌‌لرزه بم در سال 1382‌، رخداد زمين‌لرزه‌اي با بزرگي 3/5 در 13 مرداد 82 و زمين‌لرزه‌اي ديگر با بزرگاي 5/5 در 30 مرداد 82 (حدود 4 ماه و نيم قبل از رخداد زمين‌لرزه بم) در فاصله حدود 130 کيلومتري شرق بم (‌بين بم و زاهدان) و سپس رخداد زلزله‌اي در روز قبل از رخداد زمين‌لرزه بم با بزرگاي حدود 5/4، مقدمه (پيش‌نشانگر لرزه‌اي) بر رخداد زمين‌لرزه مخرب بم با بزرگاي 5/6 در بامداد 5 دي ماه 82 مي‌تواند تلقي مي‌شود. اين استاد تمام پژوهشگاه بين‌المللي زلزله‌شناسي و مهندسي زلزله اظهار داشت: زمين‌لرزه 11 فروردين 1385 چالان‌چولان بروجرد لرستان (با بزرگي 6) نيز از حدود دو هفته قبل با رخداد يک‌سري زمين‌لرزه‌ها از زلزله‌هايي با بزرگي 4 به بالا همراه بوده است که موجب شده مردم در لرزه اصلي اکثرا در امان بمانند. وي در پايان گفت: همچنين گزارش‌هايي از تغيير در سطح آب زيرزميني در پهنه‌رو مرکزي ارائه شده است. زلزله 26 مرداد 1393 مورموري ايلام نيز وجود و فراواني عقرب‌ها در قبل و بعد از رخداد زمين‌لرزه در پهنه‌رومرکزي در منطقه زلزله‌زده را نشان داده است. اين موضوع مي‌تواند نشانگر وجود پيش‌نشانگر تغيير سطح آب زير‌زميني در اين زمين‌لرزه باشد. فراواني عقربه‌ها نيز مي‌تواند مرتبط با تغيير سطح آب زيرزميني و مشخصا بالا آمدن سطح آب در قبل و بعد از رخداد زمين‌لرزه در پهنه‌رومرکزي باشد.