فروپاشی برجام به معنی بازگشت همه تحریمهاست
گروه دیپلماسی: دیروز رئیس جمهور در جلسه شورای اداری کرمان حرفهای مهمی زد. او گفت که «در نیویورک پیشنهادات نسبتا خوبی داده شد و می توانستم تصمم بگیرم که تحریم را بشکنیم و شرایط طوری بود که باید به رییس جمهور امریکا اعتماد میکردیم که کار بسیار سختی بود، شاید اگر رئیس جمهور دیگری در امریکا بود این کار تا اول مهر ماه انجام و تمام می شد». حسن روحانی همچنین با اشاره به میانجیگریها تصریح کرد که «ما هنوز با آنها صحبت میکنیم، آنها پیشنهاد می دهند و ما نیز پیشنهاد می دهیم، گفت تقریبا در اصول به توافق رسیدهایم در شیوه اجرا مشکل داریم راه مذاکره را ما رها نمی کنیم، اما به مذاکره هم اتکا نمیکنیم». او پیشتر گفته بود که برداشته شدن تحریمهای تسلیحاتی به نفع ایران خواهد بود. «آرمان ملی» به همین منظور در گفتوگویی با «کوروش احمدی»، کارشناس حقوق و روابط بینالملل و از اعضای دفتر نمایندگی ایران در سازمان ملل به بررسی شرایط پیش روی ایران و سناریوهای موجود پرداخته است. این گفتوگو را در ادامه میخوانید:
یکی از اصلی ترین دستاوردهای برجام، برداشته شدن تحریمهای تسلیحاتی بود. آیا ادامه حضور ایران در برجام برای حفظ این دستاوردها را مفید میدانید؟
ادامه حضور ایران در برجام الزاما و به لحاظ حقوقی برای اعتبار بخش مربوطه در قطعنامه 2231 (بند 5 ضمیمه B قطعنامه) لازم نیست. تنها مسأله این است در صورت خروج ایران از برجام یا ارزیابی دیگر شرکای برجام مبنی بر عدم پایبندی فاحش ایران نسبت به مفاد آن و مراجعه این شرکا به شورای امنیت برای اجرای بندهای 11 و 12 قطعنامه 2231 تمامی قطعنامه های قبلی دو باره معتبر خواهد شد و از جمله موضوع لغو تحریم تسلیحاتی در 5 سال بعد از «روز تصویب» یعنی اکتبر 2020 نیز منتفی خواهد شد. سازوکار اجرایی این امر به این صورت است که بندهای 11 و 12 امکان می دهد که هر یک از شرکا برجام ضمن اعلام عدم پایبندی شدید ایران به مفاد برجام خواستار اعاده قطعنامه های پیشین شورای امنیت علیه ایران شود. در این صورت این کار تقریبا به صورت اتوماتیک (یعنی بدون دخالت حق وتو) انجام خواهد شد و با اعاده قطعنامه های قبلی هم لغو تحریم تسلیحاتی و هم لغو تحریم موشکی (8 سال بعد) و هم لغو محدودیت های هسته ای (10 سال بعد) منتفی خواهند شد. بهعلاوه لغو کل قطعنامه 2231، لغو قطعی و نهایی قطعنامه های پیشین 10 سال بعد از «روز تصویب» نیز منتفی خواهد شد.
اروپا به صورت غیر رسمی تهدید کرده بود که اگر گام چهارم کاهش تعهدات برداشته شود از برجام خارج میشود. آیا امکان استفاده اروپا از مکانیسم اسنپ بک در همین گام چهارم وجود دارد؟
به لحاظ حقوقی امکان توسل اعضای برجام، از جمله فرانسه، انگلیس و آلمان، به سازوکار اسنپ بک در هر زمان ممکن است، از جمله بعد از برداشتن گام چهارم و حتی پیش از این هم ممکن بود. اما سه کشور توجه دارند که برای اتخاذ چنین تصمیم بسیار مهمی باید ملاحظات سیاسی بسیاری را مورد توجه قرار دهند. از جمله اینکه این امر باعث تشدید تنش در منطقه خلیج فارس و افزایش احتمال برخورد نظامی خواهد شد .
با توجه به شرایط کنونی، برداشته شدن گام های بعدی کاهش تعهدات، چه تبعات یا دستاوردهایی خواهد داشت و توصیه شما به عنوان یک تحلیلگر چیست؟ آیا ایران برای حفظ ماهیت برجام باید کاهش تعهدات را متوقف کند؟
تلقی اروپا تا قبل از گام چهارم ایران این بود که گامهای قبلی جدی و عمده نبودند و تاثیر مهمی در کاستن از به اصطلاح «زمان گریز هسته ای» نداشتهاند؛ اما راه اندازی مجدد غنی سازی در تاسیسات فردو را به علت ویژگی های این تاسیسات و حساسیت بالای آن جدی و مهم تلقی می کنند. این که ایران باید کاهش تعهدات را ادامه دهد یا متوقف کند، یک تصمیم سیاسی بسیار بسیار مهم است و داری ریسک بالایی است. یعنی در این صورت اروپا بر سر دو راهی ماندن در برجام یا خروج از آن قرار خواهد گرفت و در صورت خروج توسل به اسنپبک تقریبا قطعی خواهد بود. از طرفی مقامات ما هم بر سر یک دو راهی قرار دارند: اینکه آیا فشار حداکثری را تحمل کنیم بدون انجام واکنشی مناسب یا کاهش تعهدات را ادامه دهیم با فرض اینکه اروپا و آمریکا به هم نزدیک خواهند شد و اجماع قدرتهای بزرگ دوباره شکل خواهد گرفت و از جمله روند اسنپ بک فعال خواهد شد. تصمیم گیری بسیار دشوار در این مورد مستلزم لحاظ فاکتورهای متعددی، از جمله شرایط اقتصادی اجتماعی کشور و شرایط منطقه ای و ...، است. همچنین اگر هدف کاهش تعهدات را واداشتن اروپا به اعاده حقوق ایران ذیل برجام بدانیم، باید در نظر بگیرند که آیا برآوردن خواسته هایی که ما از اروپا داریم آیا اساسا در توان اروپا هست یا خیر. این را هم باید در نظر بگیریم که شکستن اجماع قدرت های بزرگ علیه ایران یکی از مهمترین موفقیت های برجام بود. ادامه برجام حداقل موجب ادامه حمایت سیاسی اروپا از ایران خواهد بود و شکست آن موجب اعاده آن اجماع.
آیا راهکاری برای خروج از بن بست کنونی که از یک سو با عدم مذاکره و از سوی دیگر با فشار حداکثری ایجاد شده وجود دارد؟
بهطور کلی و عام اگر راه حل دیپلماتیک را از معادلات حذف کنیم، دو راه بیشتر باقی نمی ماند یکی جنگ و دیگری انجماد یا تشدید وضع موجود و تمکین همه به همین وضع موجود. خوشبختانه نه ما و نه آمریکا هیچ کدام مایل و آماده برای جنگ نیستیم. راه حل دیپلماتیک از جمله آنچه که مثلا پرزیدنت ماکرون پیشنهاد می کرد هم مستلزم مذاکره است و ظاهرا منتفی. در نتیجه ادامه وضع موجود یعنی ادامه تحریمها و احتمال تشدید آن را در برابر خود داریم .
ایران تا کجا میتواند این فشار اقتصادی را تحمل کند و آیا در آخر مجبور به مذاکره بر سر مسائل موشکی و منطقهای خواهد شد؟
مهمترین سوال همین است. این که تا کجا می توانیم وضع موجود را تحمل کنیم بستگی به امکانات واقعا موجود اقتصادی دارد. خوشبختانه شرایط به لحاظ برخی شاخص های اقتصادی مانند نرخ ارز طی چند ماه گذشته تثبیت شده است. روند افزایش تورم نیز مهار شده اما نرخ تورم همچنان بسیار بالا است. ولی تورم انتظاری و نیز انتظار برای افزایش قیمت ارز را برخلاف سال 97 نداریم و این یک نقطه قوت است و کسانی که از حل دیپلماتیک سخن می گویند به این نقطه قوت اشاره می کنند که از نظر آنها معلوم نیست همچنان چند ماه دیگر هم ادامه داشته باشد. واقعیت این است که به قول آقای روحانی می توان گذران کرد اما کوچک شدن دائمی اقتصاد بی شک ما را هم در داخل و هم در برابر رقبای منطقه ای آسیب پذیر خواهد کرد. دورنمای وضع موجود و به اصطلاح «ته کار» یا endgame فاکتور مهمی است که باید لحاظ شود .
