پتانسیل دانشبنیانها و غفلت صاحبان سرمایه
پايه و اساس شرکتهاي دانشبنيان و محصولات و خدمات آنها براساس تکنولوژي و روش توليد محصولات يا خدمات آنهاست. از سال 85 و با ايجاد معاونت علمي و فناوري، ذيل نهاد رياستجمهوري، توجه به فعاليتهاي دانشبنيان شکل جديتري به خود گرفته و خطمشي استفاده از دانش و تکنولوژيهاي برتر، جهتدهي شده است. يکي از مهمترين اهداف اين نهاد، توسعه «اقتصاد دانشبنيان» از طريق هماهنگي و همافزايي بينبخشي و بيندستگاهي، ارتقاي ارتباط «دانش» با «صنعت» و «جامعه»، تسهيل تبادلات بين بخشهاي عرضه و تقاضاي فناوري و نوآوري و تجاريسازي دستاوردهاي فناوري و نوآوري و توسعه شرکتهاي دانشبنيان عنوان شده است. معاون علمي و فناوري رئيس جمهوري در همايش تامين مالي شرکتهاي دانشبنيان صادراتي که در شهريورماه امسال برگزار شد، اعلام کرده بود در حال حاضر 400 شرکت دانشبنيان کشور از ظرفيت صادرات برخوردار هستند. سورنا ستاري از پديده جديدي در اقتصاد ياد کرده و افزوده بود: شرکتهاي دانشبنياني وجود دارند که ماهيت فيزيکي چنداني ندارند و به سرعت نيز توسعه يافتهاند. اين امر ضرورت توجه به اين شرکتها بهعنوان ورود به يک مرحله جديد اقتصادي را نشان ميدهد که نيازمند رويکردي نوين براي بهرهمندي حداکثري از اين ظرفيت است. با توجه به اظهارات ستاري ميتوان گفت با توجه به شرايط اقتصادي کنوني که دست صنعت در ايجاد بازار کار براي متقاضيان اشتغال بسته شده است، پتانسيل شرکتهاي دانشبنيان ميتواند در جذب متخصصان و تحصيلکردگان دانشگاهي بهعنوان ايدهپرداز به توسعه اشتغال نيز کمک کند. اما با تمام اين اوصاف بسياري از شرکتهاي دانشبنيان در سالهاي اخير، طعم ورشکستگي را چشيدهاند. ايدههايي که به دليل عدم حمايت يا ايجاد فضاي مناسب براي معرفي، در نطفه نابود شدهاند و هرگز به منصه ظهور نرسيدهاند. اما امسال با توجه به شرايط اقتصادي و شعار رونق توليد، به نظر ميرسد نگاه ويژهاي به سوي دانشبنيانها دوخته شده است. شرکتهايي که ميتوانند عصر جديدي را در عرصه توليدي، صنعتيو خدماتي کشور ايجاد کنند. بهويژه آنکه نمونههاي موفقي همچون نرمافزارهاي کرايه اتومبيل، نشانياب، ثبت و سفارش غذا و انواع و اقسام ديگر، براي عموم مردم، ذهنيت مثبتي را ايجاد کردهاند.
شکست اقتصاد سنتي
به نظر ميرسد دوره نويني در اقتصاد آغاز شده است. در چنين شرايطي اگر اقتصاد سنتي خود را با نوآوريها و تکنولوژي روز تطبق ندهد، به طور قطع از روند توسعه باز خواهد ماند. معاون علمي رئيسجمهوري نيز تاکيد کرده است که کشور را نميتوان با خامفروشي اداره و اينچنين اشتغالزايي کرد و در اين ميان، شرکتهاي دانشبنيان ميتوانند خامفروشي را کاهش دهند. اين سيگناليست که بهويژه براي بخش صنعتي فرستاده شده است. در سالهاي اخير، تمامي بخشها با اين شرکتها همراه شده و از خدمات آنها استفاده کردهاند؛ اما به نظر ميرسد فعالان حوزه دانشبنيان هنوز در بخشهاي صنعتي مورد توجه و اعتماد قرار نگرفتهاند. شايد بتوان يکي از دلايل آن را هزينههاي بالاي توليدات صنعتي دانست که ريسک آزمون و خطا را براي آنان بالا ميبرد. يکي ديگر از دلايل نيز ميتواند عدم معرفي دانشبنيانهاي صنعتي به سرمايهگذاران باشد. عدم ايجاد فضاي مناسب براي معرفي ظرفيتها همواره موجب سوخت ايدهها شده است. به همين علت، ايدههاي فناورانه يا خاموش شدهاند يا به دليل عدم ارائه درست، از يافتن سرمايهگذار بازمانده و ورشکسته شدهاند.
حمايت دولتيها از دانشبنيانها
با اين حال به نظر ميرسد دولت اميد زيادي به شرکتهاي دانشبنيان بسته و آنها را بزرگترين شرکتهاي کشور در آينده نزديک ميداند. معاونت علمي و فناوري رئيسجمهوري نيز با نگاهي مثبت، سياستهاي حمايتي زيادي را چه در جهت توسعه کسب و کار، صادرات، معافيتهاي مالياتي و غيره براي اين شرکتها در نظر گرفته است. حمايتهاي گسترده صادراتي دولت از شرکتهاي دانشبنيان نظير منتورينگ و مشاوره صادرات، حمايت از ابزارهاي تبليغاتي و اطلاعرساني، تهيه گزارش تحقيقات بازار بينالمللي و يا طرح کسبوکار صادراتي، اخذ گواهينامهها و مجوزهاي بينالمللي و ثبت دارو، پاويون ملي محصولات دانشبنيان ايران در نمايشگاههاي خارجي، حمايت از اعزام و پذيرش هياتهاي تجاري، حضور مستقل شرکتها در نمايشگاههاي خارجي تخصصي، حمايت از واسطههاي صادراتي، تسهيل در فرايند تامين مالي، حضور در مناقصات، ايجاد نمايشگاه دائمي، خدمات تخصصي تبادل فناوري و مشاوره قراردادهاي تبادل فناوري از جمله موارد مورد توجه بوده است. اين امر نشان ميدهد نگاهها در زمينه شرکتهاي دانشبنيان تنها به داخل معطوف نشده و گسترش فعاليتهاي شرکتهاي دانشبنيان در خارج از مرزها نيز مد نظر قرار دارد.
مشکل هميشگي تامين مالي طرحها
شرکتهاي دانشبنيان، کالا توليد نميکنند و معمولا زمين يا ماشينآلات خاصي نيز ندارند. بلکه همواره عدهاي از افراد تحصيلکرده و با تجربه، اطلاعاتي توليد ميکنند که اين اطلاعات، محصولات اصلي شرکت محسوب شده و برايشان درآمدزايي دارد. اين شرکتها اصولا چه از لحاظ افراد حاضر در آن يا از لحاظ شرکتي وابستگيهاي دانشگاهي داشته و بحث طرحهاي صنعتي و مالکيت معنوي محصولات، هميشه از دغدغههاي اصلي شرکت محسوب ميشود. در حقيقت، حفظ حقوق معنوي اين اطلاعات، يکي از مهمترين مسائل حقوقي در شرکتهاي دانشبنيان بوده است زيرا دارايي اين شرکتها قابل لمس نيستند. شرکتهاي دانشبنيان از حمايتهاي دولتي همچون آنچه گفته شد و نيز عوارض حقوقي گمرکي و سود بازرگاني و عوارض مالياتي به مدت 15 سال و همچنين اعطاي تسهيلات کمبهره (بلندمدت يا کوتاهمدت) و يا بيبهره برخوردار ميشوند. با اين حال هنوز اما يکي از مهمترين مشکلات ايدههاي علمي و تشکيل شرکتهاي دانشبنيان، مساله تامين مالي است. روشهاي مختلفي براي تامين مالي اين شرکتها اعم از بازاريابي مستقيم، شرکت در همايشهاي معرفي ايدهها و محصولات، ثبت در سيستمهايي نظير آنچه وزارت ارتباطات چندي پيش در قالب طرح ايران هوشمند راهاندازي کرد وجود دارد. يکي ديگر از فرصتهاي يافتن سرمايهگذار نيز اتاق فکرهاي کارآفريني اتاق بازرگاني تهران است که صاحبان ايده و سرمايه را با يکديگر آشنا ميکند. در اين جلسات نه تنها صاحبان ايده با نقاط قوت و ضعف طرحهاي خود آشنا ميشوند بلکه صاحبان سرمايه نيز با طرحهاي نويني آشنا ميشوند که ميتواند آنان را بهعنوان پيشرو در ارائه يک خدمت نوين معرفي کند. يکي ديگر از زوشهاي تامين مالي که در سال جاري زياد به آن پرداخته ميشود، تامين از طريق بازار سرمايه است. در اين شرايط، نياز است شرکت در ابتدا ثبت شده و مراحلي را براي ثبت در بازار سرمايه طي کند. اما پس از طي اين مراحل و ورود به دنياي سهام، در صورت معرفي درست شرکت ميتواند سرمايه مورد نياز براي تامين پروژههاي خود را در سطوح بالاتري کسب کرده و فعاليتهاي خود را گسترش دهد. شيوههاي تامين مالي پروژههاي شرکتهاي دانشبنيان از طريق بازار سهام شيوههاي متنوع و متعددي دارد که در اين گزارش نميگنجد، اما نشان ميدهد توجه به اين مقوله در اقتصاد ايران جديتر و پررنگتر شده است. بهويژه آنکه در سالهاي گذشته برخي از اين شرکتها توانستهاند تجربه خوب و مناسبي را در اختيار مشتريان خود قرار دهند.
