مولفههای موثر در شکلگیری هویت
عوامل موثر بر رشد هويت چيست؟
رشد شناختي تاثير مهمي بر شكلگيري هويت دارد. وقتي فرد در دوره نوجواني به مرحله تحول کارکردهاي فکري(مانند تفکر انتزاعي و فرآيندهاي منطقي و مفهومسازي و قضاوت) ميرسد، امكان بسيار بهتري به دست ميآورد كه هويت آتي خود را ترسيم كند و به مسائل پيرامون آن بينديشد. تحقيقات مختلف روانشناختي حاكي از آن است کساني كه به اين سطح از تفكر رسيدهاند موفقيت بيشتري در حل مسائل مربوط به هويت خود نشان ميدهند.
نقش والدين در شکلگيري هويت چيست؟
نوع ارتباط نوجوان با والدين در چگونگي شكلگيري هويت آنان موثر است. پژوهشهاي روانشناسي بيانگر اين مطلب است که نوجواناني که از سوي والدينشان ناديده گرفته يا فراموش ميشوند در حالت نوسان هويتي قراردارند. شايد علت اين امر اين است كه شكلگيري هويت در آغاز مستلزم همانندسازي با پدر و مادر است و همانندسازي با ويژگيهاي آنان وقتي انجام ميشود كه نوجوانان به آنان دلبستگي داشته باشند. وقتي در خانوادهاي كودك اجازه مييابد حتي نظرات مختلف را با آزادي ابراز كند و پدر و مادر نيز با عقايد فرزند خود با احترام برخورد كنند، بهطور حتم هويت نوجوانان چنين خانوادههايي با موفقيت همراه خواهد بود. همچنين بايد يادآور شد که موفقيتهاي تحصيلي در طول سالهاي مدرسه و چگونگي تعامل با همكلاسيها و همسالان، معلمان و اساتيد و همچنين جو رواني ـ عاطفي كلاس از عوامل شکلگيري هويت محسوب ميشود.
عوامل فرهنگي چه تاثيري بر شکلگيري هويت دارد؟
از جمله مهمترين عوامل موثر بر شکلگيري هويت، عوامل اجتماعي و فرهنگي است و ميتواند بر شکلگيري هويت نقش مستقيم يا غيرمستقيم داشته باشد.
آيا مشکلات اقتصادي در افزايش بحران هويت تاثيرگذار است؟
تحقيقات نشان داده است که تنگناي اقتصادي مانند فقر بهطور غيرمستقيم بر شکلگيري هويت تاثير ميگذارد و باعث ميشود فرد نتواند بهطور موثري در مسير ايجاد هويت قدم بردارد. همچنين بايد متذکر شد انتظارات جامعه از دختران و پسران متفاوت است و اين مساله عامل تاثيرگذاري در هويت اجتماعي فرد است. بهطور معمول هويت دختران در جهت همکاري، مراقبت و صميميت شکل ميگيرد، اما براي پسران بيشترمبتني بر استقلال و خودمختاري است.
آيا در جوامع سنتي بحران هويت با مشکلات کمتري مواجه بود؟
در جوامع سنتي پيوند تنگاتنگ فضا، زمان و فرهنگ در يک مکان يا محل و سرزمين معين، نيازهاي هويتي را بهخوبي تامين ميکرد و انسانها درون دنياهاي اجتماعي کوچک، محدود، پايدار و منسجم خود به هويت و معناي مورد نياز خود بهآساني دست مييافتند، ولي فرايند جهانيشدن با پارهکردن اين پيوند و نفوذپذيرکردن و فروريختن مرزهاي مختلف زندگي اجتماعي، آن دنياها را بهشدت متزلزل کرد. تحتتاثير اين دگرگونيهاي بنيادين، امکان هويتيابي سنتي بسيار کاهش يافته و نوعي بحران هويت و معنا پديدار شده است.
چگونه ميتوان بحران هويت را تشخيص داد؟ علائم و نشانههاي آن چيست؟
جامعه همانند جسم انسان دچار آفتهايي ميشود، همانطور که در زمان بيماري جسم، براساس علائم باليني ميتوان نوع بيماري، علل و درمان آن را تشخيص داد؛ همانطور بيماريهاي اجتماعي نيز داراي علائمي هستند که به کمک آنها، ميتوان بيماري را تشخيص داد و معالجه کرد. بيگانگي، بهمعني گسستگي يا جدايي ميان افراد با جامعه فرهنگي خود ميباشد. بيگانگي داراي حالتهاي متفاوتي ازجمله جدايي انسان از جهان عيني نظير محيط کار و جدايي خود با خود يا ازخودبيگانگي است. به اين ترتيب درمييابيم که بيگانگي، داراي طيفها و انواع مختلفي است و ازخودبيگانگي بهعنوان يکي از مهمترين آنها، معرف و نشاندهنده بحران هويت است، در اين وضعيت انسانها نهتنها نسبت به يکديگر احساس جدايي و بيگانگي و تغاير ميکنند، بلکه با خود نيز سر ستيز دارند. در واقع هستي و حقيقت خود را گم ميکنند، در اين صورت شخصيت حقيقي انسان لطمه ميبيند.
نقش بحران هويت را در ايجاد تنشهاي اجتماعي چگونه ارزيابي ميکنيد؟
کجرويهاي گوناگون اجتماعي مانند ناهمنواييهاي اجتماعي، درگيريهاي خياباني و غيره علائمي از بيهويتي اجتماعي يا بحران هويت هستند. وقتي عدهاي که به لحاظ شخصيت ازهمگسيخته هستند و جامعه آنها را بهعنوان يک انسان متعادل و بهنجار نگاه نميکند، در کنار هم جمع ميشوند و يک گروه را تشکيل مي دهند؛ اين وضعيت، زمينهساز انواع انحرافات اجتماعي خواهد شد. از سوي ديگر بايد متذکر شد که احساس بيگانگي نسبت به فرهنگ خودي و بيهويتي اجتماعي، زمينهساز پذيرش تهاجم فرهنگي است. بنابراين جامعهاي که دچار تهاجم فرهنگي است و تغييرات اجتماعي در آن سريع صورت ميگيرد و ارزش در آن جامعه ناپايدار است، نشاندهنده بحران هويت است.
روشهاي پيشگيري از بحران هويت اجتماعي چيست؟
با توجه به اصول و مباني ديني و ارزشهاي معنوي ميتوان از شيوع بحرانهاي اجتماعي ناشي از بحران هويت پيشگيري کرد. مجريان فرهنگي جامعه، با در نظرگرفتن بنيانهاي اعتقادي و فکري جامعه، در جهت بسط و تبليغ عملي عناصر فرهنگي منشأگرفته از دين مبين اسلام و فرهنگ ايراني، اقداماتي متناسب با سن و اقتضاهاي نوجوانان و جوانان جامعه را سرلوحه کار خود قرار دهند و با تحکيم پايههاي اجتماعي متناسب با فرهنگ جامعه از بههمريختگي هويتي افراد جلوگيري کنند. از ديگر راهکارهاي ممکن ميتوان به درسها و برنامههايي براي تقويت افزايش اطلاعات دانشآموزان در خصوص ابعاد گوناگون هويت که در نهايت به تقويت باورها و گرايش دانشآموزان به مسائل اجتماعي و تقويت هويت آنان منجرشود اشاره کرد. نهادهايي همچون وزارت فرهنگ و ارشاد، سازمان ملي جوانان، آموزشوپرورش و... برنامهريزيهاي متنوع و منسجمي براي دانشآموزان در رابطه با شناخت مفهوم هويت طراحي کنند و زمينه ارتقاي سطح آشنايي دانشآموزان را با مفهوم هويت فراهم سازند و شبکه روابط اجتماعي نوجوانان از طريق گسترش مشارکت آنها در امور اجتماعي و فرهنگي مدرسه تقويت شود. همچنين با تدارک برنامههايي با محتواي ديني، ملي، فرهنگي و غيره شرايطي را فراهم کرد که بتوان دانشآموزان را بهطور عملي به حضور فعالانه تشويق کرد.
