عیارسنجی اقتصاد در پسا انتخابات آمریکا
البته پیروزی دموکرات‌ها دور از انتظار نبود، اما فاصله چشمگیر پیروزی آنان بر جمهوری‌خواهان نیز قابل تصور نبود. این شکست صرفاً به معنای از دست دادن چند کرسی نبود، بلکه نشان‌دهنده تغییر جدی در موازنه سیاسی واشنگتن بود. به نظر می‌رسد علت اصلی را باید در تفاوت میان دستاورد‌های سیاست خارجی و تجربه روزمره شهروند آمریکایی جست‌و‌جو کرد. بسیار طبیعی است که تحلیلگران سیاسی آمریکایی نزدیک به دموکرات‌ها، نتایج انتخابات را حاصل ضعف سیاست‌ها و زمامداری شخص ترامپ در حوزه سیاست خارجی بدانند و تورم، افزایش بهای انرژی و نارضایتی‌های داخلی را به آن گره بزنند. شهروندان آمریکایی ممکن است از اینکه ترامپ مادورو را کنار گذاشت و با دسترسی ترجیحی به منابع عظیم نفتی، امتیازات نفتی راهبردی بزرگی به دست آورد، خشنود باشند. همچنین تقویت موقعیت آمریکا در بازار انرژی نیم‌کره غربی و محدود کردن بخشی از نفوذ اقتصادی رقبای آمریکا در ونزوئلا، وادار کردن متحدان اروپایی به افزایش هزینه‌های دفاعی ناتو به ۵ درصد تولید ناخالص داخلی تا سال ۲۰۳۵ و کاهش بار هزینه‌های آمریکا، از جمله دستاورد‌های سیاست خارجی ترامپ تلقی می‌شود.
ترامپ همچنین مدعی است به‌عنوان میانجی، تلاش قابل توجهی برای حل مناقشات ارمنستان و جمهوری آذربایجان، کنگو و رواندا، هند و پاکستان و اسرائیل و حماس انجام داده است. با این حال، وقتی پای افزایش هزینه‌های خرید مواد غذایی، مسکن، بیمه، درمان و انرژی به میان می‌آید، سیاست خارجی در آرای شهروندان بازتاب نمی‌یابد. بسیاری از مردم، سیاست‌های اقتصادی ترامپ را عامل بدتر شدن وضعیت اقتصادی خود دانسته‌اند. طرفه آنکه آنان به ترامپ رأی ندادند که صرفاً قدرت آمریکا را در خارج تثبیت کند، بلکه انتظار داشتند این قدرت به بهبود زندگی خودشان بینجامد. نظرسنجی انتخاباتی آسوشیتدپرس نیز نشان می‌دهد تورم، تعرفه‌های تجاری، جنگ ایران و افزایش هزینه‌های زندگی از مهم‌ترین عوامل نارضایتی رأی‌دهندگان بوده و به شکست سنگین جمهوری‌خواهان به رهبری ترامپ منجر شده است.
دستاورد‌ها و معیشت آمریکایی‌ها
در این میان برخی در ایران شکست ترامپ را شکست در برابر خود تلقی کرده که واکنش آن در تبلیغات و تجمع‌های آنها قابل مشاهده است. به نظر می‌رسد مشکل اساسی این افراد این است که گاهی شکست یا موفقیت رقیب را به‌جای سنجش منافع ملی کشور، معیار ارزیابی قرار می‌دهد. اگر آمریکا گرفتار جنگی دیگر شود، آن را فرصتی راهبردی تلقی می‌کنند؛ اگر اسرائیل با مشکلات داخلی روبه‌رو شود، آن را نشانه تغییر موازنه منطقه‌ای می‌دانند و اگر قیمت نفت افزایش یابد، تصور می‌کنند ایران از این وضعیت منتفع خواهد شد. اما باید بررسی شود که حاصل این تحولات برای اقتصاد و امنیت مردم ایران چیست؟ اگر کشور سرمایه‌گذاری خارجی را از دست بدهد، تورم مزمن با شیبی فزاینده ادامه یابد و منابع کشور صرف تنش‌های منطقه‌ای شود، پیروزی تبلیغاتی موضوعیت چندانی ندارد.
قطعاً هیچ کشوری صرفاً با شکست رقیب خود به توسعه و رفاه نمی‌رسد. به همین دلیل، شادی بیش از حد از شکست انتخاباتی ترامپ ممکن است به یک خطای محاسباتی منجر شود. با این وصف، شکست انتخاباتی ترامپ را نباید الزاماً پیروزی راهبردی ایران تلقی کرد. این دو موضوع لزوماً رابطه مستقیمی با یکدیگر ندارند. حتی ممکن است نتیجه انتخابات آمریکا نوعی اعتماد به‌نفس ایجاد کند که در نهایت به محاسبه‌ای پرهزینه و اشتباه منجر شود.
یادمان نرفته که در اردیبهشت ۱۳۹۷، هنگامی که ترامپ از برجام خارج شد، اصول‌گرایان رادیکال مخالف توافق با آمریکا چنان به وجد آمدند که آن را یک پیروزی برای ایران تلقی کردند و خوشحالی خود را ابراز کردند. اما در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸، اقتصاد ایران ۱۳ درصد کوچک‌تر شد. پس از آن نیز رشد اقتصادی حتی استهلاک دارایی‌های ثابت را پوشش نداد.
نرخ دلار از حدود ۳۸۲۶ تومان در سال ۱۳۹۶ به حدود ۲۷۰ هزار تومان رسیده و تورم ۹.۶ درصدی سال ۱۳۹۶، یعنی سال آخر برجام، با رشدی جهشی به ۸۰ درصد امروز رسیده است. در حقیقت، شادی آن روز ناکامی‌های اقتصادی و اجتماعی غیرقابل جبران امروز را در پی داشته است. مثل اینکه قرار است این سناریو دوباره تکرار شود و اقتصاد ایران را فرسوده‌تر سازد.
معیار سنجش تحولات
با این حال، باخت ترامپ اعتماد به‌نفس ایران را تقویت کرده، به‌طوری‌که نه‌تنها دیگر یک قدم از مواضع خود عقب‌نشینی نمی‌کند، بلکه از بستن تنگه هرمز هم کوتاه نمی‌آید و آن را به پذیرش شروط هفت‌گانه خود از سوی ترامپ منوط کرده است. اما آیا وقتی طرف مقابل قدری تضعیف شود، آن را باید به حساب اقتدار خود منظور کرد و بر تهدیدات، حتی در قلب اروپا، افزود؟ درست است که ترامپ در انتخابات شکست خورده، اما او دو سال دیگر رئیس‌جمهور و فرمانده کل قوای آمریکا است و تصمیماتی را که قطعاً کنگره برای محدود کردن او در جنگ، به‌ویژه در ارتباط با بودجه جنگ، اتخاذ می‌کند، وتو خواهد کرد. او می‌خواهد در برنامه هسته‌ای و تنگه هرمز و مسائل دیگر به اهداف خود برسد و هزینه‌های حضور نظامی آمریکا در منطقه کاهش یابد. اگر ترامپ احساس کند اعتبار بازدارندگی آمریکا در حال افول است، ممکن است هم‌زمان با به‌کارگیری توصیه سیا مبنی بر تشدید فشار اقتصادی و محاصره تا تسلیم ایران، دست به تهاجم نظامی گسترده با هماهنگی اسرائیل هم بزند؛ زیرا شخصیت ترامپ به گونه‌ای است که نمی‌تواند با مشکل حل نشده کنار بیاید. ادامه واکنش‌های فاتحانه به شکست ترامپ می‌تواند موجب تصمیم سیاسی ترامپ برای تهاجم را تقویت کند. زیرا سنتکام با تمام تجهیزات و نیرو‌ها و سه ناو هواپیمابر، تنها به تصمیم سیاسی ترامپ برای حمله گسترده نیاز دارد. این در حالی است که کشور‌های منطقه لزوماً خواهان جنگ نیستند، زیرا در معرض خطر تخریب و نابودی زیرساخت‌های انرژی و اقتصادی، بنادر و فرودگاه‌های خود قرار می‌گیرند. اما اگر در معرض تهدید قرار گیرند، ممکن است واکنش جدی‌تری از خود نشان دهند. اگر همکاری امنیتی عربستان، پاکستان و ترکیه در پیمان مکه از سطح تفاهم سیاسی به همکاری نظامی و عملیاتی پایدار برسد، موازنه منطقه‌ای تغییر خواهد کرد. امارات نیز که به تقویت نیرو‌های پدافندی و آفندی خود پرداخته، منفعل عمل نخواهد کرد و اروپا نیز از امارات حمایت خواهد کرد. کشور‌های ضعیف‌تر، مثل عمان، بحرین و کویت، اگر به‌موقع از حمایت‌های آمریکا و اسرائیل برخوردار شوند، ضربات کمتری دریافت خواهند کرد. اما مواضع روسیه و چین در مقابل تهاجم آمریکا قطعاً به معنای کمک مستقیم نخواهد بود.
ملاحظات مسکو و پکن
روسیه ایران را شریک ژئوپلیتیکی مفیدی می‌داند، اما این به معنای تعهد مسکو به دفاع نظامی از ایران نیست. مسکو در محاسبات خود اولویت‌هایی دارد؛ از جمله جنگ اوکراین، روابط با آمریکا و اروپا، فروش انرژی و حفظ بازار‌های صادراتی، حفظ نفوذ در خاورمیانه و جلوگیری از تبدیل شدن موضوع به یک بحران غیرقابل کنترل؛ لذا بسیار دور از ذهن است که مسکو برای کمک مستقیم به ایران وارد جنگ مستقیم با آمریکا شود، اما احتمال برخی همکاری‌های نظامی و فنی را نباید منتفی دانست. چین هم گرچه از منظر ایران یک شریک استراتژیک تلقی می‌شود، اما این کشور نیز در این ارتباط اولویت‌های خود را دارد؛ مانند نیاز به نفت خاورمیانه، امنیت مسیر‌های تجاری، ثبات اقتصاد جهانی و روابط اقتصادی با آمریکا. از طرفی، مسئله تایوان و دریای جنوبی چین برای پکن اهمیت راهبردی دارد. چین نمی‌خواهد به دلیل حمایت از ایران، خود را درگیر رویارویی مستقیمی کند که می‌تواند اولویت‌های اصلی آن را به خطر اندازد؛ لذا نباید روابط راهبردی با مسکو و پکن را معادل تضمین امنیتی این دو کشور تلقی کرد.
اقتصاد ملی
ایران باید با واقع‌گرایی شکست ترامپ در انتخابات را تحلیل کند. قطعاً شکست انتخاباتی ترامپ به معنای پایان یافتن سیاست فشار بر ایران تلقی نخواهد شد؛ لذا در محاسبه قدرت آمریکا و اراده کشور‌های منطقه دچار خطا خواهیم شد، اگر تصور کنیم این انتخابات به معنای کاهش دائمی توانایی و اراده واشنگتن برای مقابله است. در حال حاضر، بزرگ‌ترین خطر نه صرفاً حمله احتمالی آمریکا، بلکه ادامه وضعیتی است که در آن اقتصاد ملی هر روز ضعیف‌تر می‌شود و سیاست خارجی نیز راه موثری برای خروج از بحران را نیافته است. در نهایت اینکه شکست ترامپ در انتخابات آمریکا ممکن است برای ایران یک فرصت تبلیغاتی باشد، اما به‌هیچ‌وجه تضمین‌کننده یک فرصت راهبردی برای ایران نیست و شاید تلخ‌ترین واقعیت این باشد که در صورت وقوع یک جنگ تازه، آمریکا می‌تواند هزینه نظامی و اقتصادی آن را تحمل کند، اما در سمت دیگر وضع متفاوت است و با اقتصادی تحت فشار و زیرساخت‌های آسیب‌دیده، بهای سنگین‌تری وارد خواهد شد.
