رایگانسازی حمل و نقل عمومی زیر ذرهبین
گروهی بر این باور هستند که این طرح با توجه به چالشهای تأمین بنزین، به خصوص در شرایط جنگ و پساجنگ، میتواند باعث تشویق بیشتر مردم به استفاده از وسایل حملونقل عمومی، کاهش استفاده از خودروهای شخصی، کاهش مصرف بنزین و در نهایت کاهش آلودگی هوا و مشکلات زیستمحیطی شود، اما برخی نیز معتقدند این اقدام، طرحی پوپولیستی است که همزمان با تعلیق انتخابات شورای شهر و با هدف اثرگذاری بر فضای انتخابات پیشِ رو مطرح شده است، آن هم در شرایطی که درآمدهای حاصل از فروش بلیت مترو میتواند منابع مالی مناسبی برای بازسازی واحدهای مسکونی آسیبدیده از جنگ اخیر فراهم کند.
*موافقان رایگان کردن
به گزارش «آرمان ملی»، دو نگاه متفاوت کافی بود تا موضوع رایگانسازی مترو از یک تصمیم فقط مدیریت شهری فراتر مطرح شده و تبدیل به موضوع برجسته رسانههای مختلف شود و در حقیقت فقط به موضوع در ظاهر درباره بهای بلیت مرتبط نباشد و پرسشهای مهمتری درباره تبلیغات پنهان پیش از موعد، عدالت اجتماعی، نحوه تخصیص منابع عمومی، مدیریت مصرف انرژی و اولویتهای شهر در زمان کنونی که با گرههای دوران پساجنگ روبهرو هستیم، مربوط شود. از یکسو، طرفداران این طرح معتقدند تهران دیگر نمیتواند با الگوی فعلی جابهجایی شهری ادامه دهد، چراکه پایتخت سالهاست زیر بار ترافیک سنگین، آلودگی مزمن هوا و مصرف فزاینده سوخت دستوپنجه نرم میکند. بخش قابل توجهی از آلودگی هوای شهر، ناشی از تردد خودروهای شخصی است که بر اساس بررسیهای صورت گرفته سهم موثری بر آلودگی هوا به خصوص در روزهای سرد سال را دارند، از این نظر، هر سیاستی که بتواند شهروندان را به استفاده بیشتر از مترو و اتوبوس ترغیب کند، در واقع سرمایهگذاری برای سلامت عمومی محسوب میشود و یکی از این طرحها «رایگانسازی حمل و نقل عمومی» است. این مسئله به خصوص با توجه به شرایط جنگی و محدودیتهای تامین منابع ارزی و مشکلات در مسیر واردات بنزین و... اهمیت بیشتری پیدا میکند. از طرف دیگر این گروه بر این باور هستند که رایگانسازی حمل و نقل به خصوص مترو با توجه به سهولتهای سفری از نظر زمان، آلودگی، امکانات بهتر و نبود ترافیک و... از جمله پارامترهایی به شمار میآیند که میتواند بسیاری از افراد را از استفاده خودروی شخصی به استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی رایگان ترغیب کند، آنهم در شرایطی که اکثراً در شرایط دشوار اقتصادی بسر میبرند و قطعاً صرفهجوییهای اینچنینی با مزیتهای جانبی آن، میتواند تاثیری مستقیم در سبد معیشت خانوادهها محسوب شود.
*منابع حمل و نقل رایگان.
اما در عین حال مخالفان اجرای طرح نخستین سوال خود را اینگونه مطرح میکنند که در شرایطی که همگان بر کسری بودجه مضاعف در سال جاری پس از وقوع جنگ رمضان واقف هستند، محل تامین اعتبارات مالی این طرح از کجا خواهد بود؟ به گفته این افراد؛ «رایگانسازی مترو، اگر بدون پشتوانه مالی پایدار اجرا شود، در نهایت به افت کیفیت خدمات، فرسودگی بیشتر ناوگان و کاهش توان شهرداری در نگهداری زیرساختها منجر خواهد شد، چون مترو سیستمی پرهزینه است و نگهداری خطوط، تعمیر تجهیزات، تأمین قطعات و توسعه ناوگان نیازمند منابع مالی مستمر است». اما محمد آخوندی، رئیس کمیسیون برنامه و بودجه شورای اسلامی شهر تهران در پاسخ به این نگرانی اعلام کرده است که مجموع درآمد پیشبینیشده از محل بلیت مترو و اتوبوسهای بیآرتی در سال ۱۴۰۵ حدود سه هزار و ۳۰۰ میلیارد تومان برآورد شده است، رقمی که شامل دو هزار و ۸۰۰ میلیارد تومان سهم مترو و ۵۰۰ میلیارد تومان سهم اتوبوسهای تندرو است. به گفته او، بررسیهای انجامشده در کمیته تخصیص نشان داده که برخی ردیفهای بودجهای یا عملکرد قابل توجهی نداشتهاند یا با توجه به شرایط خاص کشور احتمالاً در سال آینده نیز به مرحله اجرا نخواهند رسید. بر همین اساس، پیشنهاد شده منابع مورد نیاز از محل حذف یا کاهش این ردیفها تأمین و به حوزه حملونقل عمومی اختصاص یابد.
درآمدهای جانبی
در این میان، گروهی از کارشناسان بر ظرفیتهای درآمدی مغفولمانده در مترو تأکید دارند. به باور آنها، فروش بلیت تنها یکی از مسیرهای تأمین درآمد است و مدیریت شهری میتواند با نگاهی خلاقانه، منابع جدیدی تعریف کند. توسعه تبلیغات محیطی، بهرهبرداری اصولی از فضاهای تجاری مترو، ساماندهی مشاغل مستقر در ایستگاهها، ارائه خدمات متنوع به مسافران و جذب سرمایهگذاری بخش خصوصی، از جمله ظرفیتهایی است که هنوز به شکل کامل مورد استفاده قرار نگرفته است. این گروه معتقدند اگر این ظرفیتها فعال شوند، حتی میتوان درآمدی فراتر از بلیتفروشی به دست آورد، درآمدی که نه تنها هزینه تخفیفها را جبران کند، بلکه به توسعه و نوسازی شبکه حملونقل عمومی نیز کمک کند.
اقدامی پوپولیستی.
اما در سوی دیگر، مخالفان بر اولویتهای دیگری دست میگذارند. آنها میگویند در شرایطی که کشور با تبعات جنگ اخیر مواجه است و بخشی از منابع باید صرف بازسازی واحدهای مسکونی آسیبدیده، تکمیل پروژههای نیمهتمام و ارتقای ایمنی شهری شود، اختصاص بودجه قابل توجه به رایگانسازی حملونقل عمومی ممکن است تصمیمی قابل دفاع نباشد. از نگاه این گروه، درآمد حاصل از فروش بلیت مترو هرچند ممکن است تمام نیازهای بازسازی را پوشش ندهد، اما نادیده گرفتن آن نیز منطقی نیست. آنها معتقدند مدیریت شهری باید میان حمایت از شهروندان و پاسخ به سایر نیازهای فوری شهر تعادل برقرار کند.
تبلیغات زودهنگام انتخاباتی
بُعد سیاسی این موضوع نیز به اندازه ابعاد اقتصادی و اجتماعی آن مورد توجه قرار گرفته است. برخی تحلیلگران معتقدند همزمانی طرح این پیشنهاد با تعویق انتخابات شوراها، شائبه بهرهبرداری انتخاباتی را تقویت کرده است. آنها میگویند وعدههایی از این دست، به دلیل جذابیت عمومی، ممکن است بیش از آنکه مبتنی بر امکانسنجی اجرایی باشند، با هدف جلب افکار عمومی مطرح شوند، اما مدافعان طرح این انتقاد را رد میکنند و معتقدند پرداختن به راهکارهای تسهیل دسترسی شهروندان به حملونقل عمومی، بخشی از وظایف ذاتی مدیریت شهری است و نباید هر پیشنهاد اجتماعی را صرفاً از دریچه رقابتهای سیاسی تحلیل کرد.
عدالت در اجرای خدمات
سیدمحمد آقامیری، عضو شورای شهر تهران، در گفتوگو با «آرمان ملی» در این باره گفت: در بررسیهای اولیه، بحث رایگانسازی کامل مطرح شد، اما وقتی موضوع وارد مرحله بررسیهای حقوقی و اجرایی شد، به این جمعبندی رسیدیم که اجرای هدفمند، امکان تحقق بیشتری دارد. به همین دلیل مدل پیشنهادی تغییر کرد و به سمت ارائه تخفیفهای گسترده برای گروههای مختلف رفت. در الگوی جدید تلاش شده حمایتها بر اساس شرایط اجتماعی و اقتصادی شهروندان طراحی شود و گروههای هدف از تخفیفهای کامل یا بسیار بالا بهرهمند شوند، در حالی که افرادی که توان پرداخت بیشتری دارند، بخشی از هزینه سفر خود را تقبل کنند. آقامیری معتقد است: این مدل، هم از منظر عدالت اجتماعی منطقیتر است و هم از نظر حقوقی پشتوانه محکمتری دارد. بعلاوه برآوردهای کارشناسی نشان میدهد دامنه پوشش این تخفیفها به گونهای خواهد بود که بخش عمده شهروندان از مزایای آن استفاده کنند؛ بنابراین در عمل به همان هدف تسهیل دسترسی عمومی نزدیک میشویم، اما با سازوکاری پایدارترکه مطلوبیت و ثبات بیشتری دارد.
رد اقدام تبلیغات انتخاباتی
او در پاسخ به انتقادهایی که این طرح را اقدامی انتخاباتی توصیف میکنند گفت: بحث تسهیل استفاده از حملونقل عمومی موضوع تازهای نیست و بررسی آن از مدتها قبل در دستور کار قرار داشته است. اتفاقات و شرایط خاص ماههای اخیر، فرصتی فراهم کرد تا آثار و بازخوردهای این ایده در فضای واقعی بهتر سنجیده شود. این عضو شورای شهر با اشاره به ضرورت آمادهسازی شهر برای تحولات احتمالی حوزه انرژی ادامه میدهد. از این رو قرار باشد در آینده سیاستهای مرتبط با قیمت سوخت تغییر کند، باید از امروز زیرساختهای لازم برای تغییر الگوی سفر مردم را فراهم کنیم تا شهروندان بتوانند بدون فشار و شوک ناگهانی، از خودروهای شخصی به سمت حملونقل عمومی حرکت کنند. آقامیری اضافه کرد: هر میزان کاهش استفاده از خودروهای شخصی، به صورت مستقیم در کاهش ترافیک، مصرف سوخت و انتشار آلایندهها اثر خواهد گذاشت و مترو، به عنوان پاکترین شیوه جابهجایی انبوه درونشهری، میتواند نقش مهمی در این زمینه ایفا کند.
پرهیز از راهبردهای هیجانی
این گزارش میافزاید؛ فارغ از اینکه طرح رایگانسازی مترو به چه سرنوشتی دچار شود، یک واقعیت بیش از گذشته آشکار شده است، اینکه آینده تهران بدون تقویت حملونقل عمومی بهینه و استاندارد قابل تصور نیست، شاید دراین مرحله علاوه بر مسأله حمایت از مردم به خصوص در تهران در این حوزه، چگونگی اجرای عدالت اجتماعی در این خصوص است، قطعاً شهروندان از مدیریت شهری انتظار دارند راهحلهایی ارائه دهد که هم واقعبینانه باشد و هم زندگی روزمره آنها را آسانتر کند، راهحلهایی که نه بر پایه هیجانهای مقطعی، بلکه بر اساس مطالعه، برنامهریزی و در نظر گرفتن منافع بلندمدت شهر شکل گرفته باشند. شاید همین گفتوگوها و اختلافنظرها، در نهایت به یافتن مدلی منجر شود که هم شهر نفس راحتتری بکشد و هم شهروندان، هزینه کمتری برای جابهجایی در پایتخت بپردازند.
